Phật giáo có mặt ở vùng đất Giao Chỉ (đồng bằng Bắc Bộ ngày nay) muộn nhất vào khoảng cuối thế kỷ II sau Công nguyên, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng còn sớm hơn, quanh thế kỷ I. Con đường đầu tiên được nhắc nhiều nhất là đường biển: thuyền buôn và các nhà sư từ Ấn Độ, Trung Á đi vòng qua bán đảo Mã Lai, ghé các thương cảng ven biển rồi vào Giao Chỉ. Đường bộ từ phương Bắc, mang theo kinh điển chữ Hán, đến sau và dần chiếm ưu thế trong những thế kỷ tiếp theo.
Vì vậy câu trả lời ngắn là: đạo Phật vào nước ta khoảng gần hai nghìn năm trước, bằng cả hai ngả, và ngả biển có lẽ đến trước. Câu trả lời dài hơn cần đi qua từng loại bằng chứng, vì mỗi loại chỉ cho thấy một mảnh, và giữa các học giả vẫn có chỗ chưa thống nhất về niên đại cụ thể.
Giao Chỉ đầu Công nguyên: một ngã tư buôn bán
Muốn hiểu vì sao Phật giáo đến sớm, cần hình dung Giao Chỉ thời đó không phải một vùng hẻo lánh. Từ thế kỷ II trước Công nguyên, vùng châu thổ sông Hồng đã nằm trên tuyến buôn bán biển nối Ấn Độ, Đông Nam Á hải đảo với miền Nam Trung Hoa. Hàng hoá như ngọc trai, đồi mồi, ngà voi, hương liệu, vải bông đi qua đây; người đi cùng hàng hoá gồm thương nhân, thuỷ thủ, và theo lệ của các đoàn buôn Ấn Độ thời ấy, thường có cả tu sĩ đi theo.
Ở phía nam, vùng đất nay là Nam Bộ thuộc vương quốc Phù Nam, còn miền Trung là đất của người Chăm. Cả hai nơi đều chịu ảnh hưởng văn hoá Ấn Độ rất đậm: chữ viết, tôn giáo, kiến trúc. Khảo cổ ở khu Óc Eo và nhiều điểm ở Đồng bằng sông Cửu Long đã tìm thấy tượng Phật bằng gỗ và đá, cho thấy Phật giáo có mặt ở phương Nam từ khá sớm, song song với Bà-la-môn giáo.
Như vậy, khi nói "Phật giáo du nhập vào Việt Nam", nên nhớ lãnh thổ hôm nay gồm ba vùng văn hoá cổ với ba lịch sử tiếp nhận khác nhau. Phần lớn sử sách nói về Giao Chỉ ở phía bắc, vì đó là nơi hình thành nhà nước Đại Việt sau này; nhưng Phật giáo ở Chăm-pa và Phù Nam cũng là một phần của lịch sử Phật giáo trên đất nước này, chỉ là đi theo một nhịp khác.
Những bằng chứng cho thấy Phật giáo đến bằng đường biển
Chữ "Bụt" trong tiếng Việt. Người Việt gọi Đức Phật là "Bụt" từ rất lâu, và chữ này còn sống trong truyện cổ tích ("ông Bụt hiện lên"). Nhiều nhà ngôn ngữ học cho rằng "Bụt" là cách đọc trực tiếp từ "Buddha", trước khi người Việt tiếp nhận chữ "Phật" qua âm Hán. Nếu đúng, người Việt đã nghe tên Đức Phật từ người nói tiếng Ấn trước khi đọc kinh chữ Hán.
Tên các nhà sư đầu tiên. Những vị tăng được nhắc tới sớm nhất ở Giao Chỉ, như Ma-la-kỳ-vực hay Khâu-đà-la, mang tên phiên âm từ tiếng Phạn và được sách cũ ghi là người từ phương Tây (Ấn Độ, Trung Á) đến. Khương Tăng Hội, nhà sư nổi tiếng thế kỷ III, sinh ra ở Giao Chỉ trong một gia đình gốc Khương Cư (Trung Á) sang buôn bán.
Lời đối đáp được Thiền uyển tập anh chép lại. Sách này dẫn lời thiền sư Thông Biện trả lời Nguyên phi Ỷ Lan năm 1096, trong đó Thông Biện kể lại một đoạn đối đáp thời Tùy: khi đạo Phật mới tới vùng Giang Đông thì ở Giao Châu đã có hơn hai mươi ngôi bảo tháp, trên năm trăm tăng sĩ và mười lăm bộ kinh được dịch. Đây là lời kể muộn và mang tính truyền lại, nhưng cho thấy người xưa đã ý thức Giao Châu là một trung tâm Phật giáo sớm.
Vị trí của Luy Lâu. Trị sở Luy Lâu nằm sát đường sông dẫn ra biển, là nơi thương thuyền cập bến. Một trung tâm Phật giáo mọc lên ở đó, chứ không ở vùng giáp biên giới phía bắc, cũng là dấu hiệu nghiêng về ngả biển.
Đường bộ từ phương Bắc và kinh điển chữ Hán
Song song với ngả biển, Phật giáo cũng đi xuống từ Trung Hoa theo đường bộ, đặc biệt từ cuối thời Đông Hán khi miền Bắc Trung Hoa loạn lạc. Nhiều trí thức và người tu chạy xuống phương Nam lánh nạn. Mâu Bác, tác giả sách Lý hoặc luận (thường gọi Mâu Tử), là một ví dụ: ông theo mẹ sang Giao Chỉ vào cuối thế kỷ II và viết sách để biện hộ cho đạo Phật trước những chất vấn từ phía Nho học và Đạo giáo.
Lý hoặc luận quan trọng vì đây là một trong những tác phẩm bàn về Phật giáo sớm nhất bằng chữ Hán còn lưu lại, và nó được viết ở Giao Chỉ. Nội dung sách cho thấy lúc ấy ở đây đã có người xuất gia, có tranh luận về việc cạo tóc, không lấy vợ, ăn chay, tức là đạo Phật đã đủ hiện diện để gây tranh cãi trong giới có học.
Từ thời Tùy, Đường trở đi, mối liên hệ với Phật giáo Trung Hoa ngày càng chặt. Kinh điển chủ yếu được đọc bằng chữ Hán, nghi lễ và cách tổ chức tăng đoàn dần theo khuôn phương Bắc. Đó là lý do Phật giáo miền Bắc Việt Nam ngày nay chủ yếu thuộc Bắc tông (Đại thừa), dù dấu vết thời đầu tiếp xúc trực tiếp với Ấn Độ vẫn còn trong ngôn ngữ và trong một số truyền thuyết.
So sánh hai ngả truyền vào Giao Chỉ
Bảng dưới gom lại những gì các nhà nghiên cứu thường nêu khi phân biệt hai con đường. Đây là khái quát, không phải ranh giới tuyệt đối, vì hai ngả chồng lên nhau trong nhiều thế kỷ.
| Khía cạnh | Đường biển (từ Ấn Độ, Trung Á) | Đường bộ (từ Trung Hoa) |
|---|---|---|
| Thời điểm thường được nêu | Khoảng thế kỷ I – II, có ý kiến cho là sớm hơn | Rõ nét từ cuối thế kỷ II, mạnh dần từ thời Tùy – Đường |
| Người mang đến | Thương nhân, nhà sư từ Ấn Độ, Trung Á đi thuyền buôn | Trí thức, nhà sư lánh nạn hoặc được cử xuống phương Nam |
| Ngôn ngữ kinh điển | Tiếng Phạn, tiếng Pali, truyền miệng là chính | Kinh chữ Hán, đã được dịch sẵn |
| Dấu vết còn lại | Chữ "Bụt", tên nhà sư phiên âm, truyền thuyết Man Nương – Khâu-đà-la | Lý hoặc luận, tổ chức tăng đoàn, nghi lễ theo khuôn Bắc tông |
| Nơi tập trung | Luy Lâu và vùng ven sông dẫn ra biển | Các trị sở, về sau là Long Biên và Đại La |
Điểm cần nhớ: không phải "đường biển thay đường bộ" hay ngược lại. Phật giáo Giao Chỉ là chỗ hai dòng gặp nhau, và chính sự gặp gỡ ấy làm cho Phật giáo Việt có màu sắc riêng: vừa gần gũi tín ngưỡng dân gian như Phật giáo phương Nam, vừa dùng kinh điển và cách tổ chức như Phật giáo phương Bắc.
Phật giáo gặp tín ngưỡng bản địa: chuyện Man Nương
Một nét đặc biệt của Phật giáo ở Giao Chỉ là nó không đến như một tôn giáo thay thế, mà hoà vào tín ngưỡng nông nghiệp có sẵn. Truyền thuyết nổi tiếng nhất là chuyện nhà sư Khâu-đà-la và cô gái Man Nương ở vùng Luy Lâu, gắn với sự ra đời của hệ thống chùa thờ Tứ Pháp: Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, tức mây, mưa, sấm, chớp. Chi tiết của truyện thuộc về kho truyền thuyết dân gian; ở góc lịch sử, điều đáng chú ý là cách nó cho thấy người Việt đã đón đạo Phật ra sao.
Một cư dân trồng lúa nước cần mưa thuận gió hoà. Khi đạo Phật đến, các vị thần mây mưa được "Phật hoá", thờ trong chùa, rước khi hạn hán. Đạo Phật nhờ vậy có chỗ đứng trong đời sống làng, và tín ngưỡng làng có thêm một lớp nghĩa mới. Mối quan hệ hai chiều này kéo dài suốt các thế kỷ sau: chùa làng Bắc Bộ đến nay vẫn thường có điện Mẫu, ban Đức Ông, ban Thánh bên cạnh điện Phật.
Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là đặc trưng của Phật giáo Việt Nam ngay từ buổi đầu: tính dung hợp. Hiểu điều này giúp người đọc ngày nay không ngạc nhiên khi thấy trong một ngôi chùa có những nghi thức không bắt nguồn từ kinh điển, và cũng giúp phân biệt đâu là phần nhà Phật, đâu là phần tín ngưỡng dân gian được gá vào chùa qua hàng nghìn năm.
Những điểm các nhà nghiên cứu còn bàn
Lịch sử buổi đầu của Phật giáo ở nước ta dựa trên nguồn tư liệu ít ỏi và nhiều tầng truyền lại, nên vẫn còn những câu hỏi mở. Biết các câu hỏi này giúp bạn đọc các bài viết trên mạng một cách tỉnh táo hơn.
- Niên đại chính xác: có ý kiến đặt Phật giáo vào Giao Chỉ từ thế kỷ I, có ý kiến chỉ chấp nhận mốc cuối thế kỷ II khi có Lý hoặc luận. Không có tài liệu nào ghi một năm cụ thể, nên các con số tròn trịa trên mạng như "năm thứ mấy Công nguyên" nên đọc thận trọng.
- Truyền thuyết Chử Đồng Tử: có truyện kể Chử Đồng Tử học đạo với một nhà sư từ nước ngoài, có người dùng truyện này để đẩy mốc Phật giáo lên rất sớm. Đây là truyền thuyết, giá trị của nó nằm ở chỗ phản ánh ký ức dân gian chứ không phải bằng chứng niên đại.
- Vị trí của Luy Lâu so với Bành Thành, Lạc Dương: một số học giả cho rằng Luy Lâu là một trong ba trung tâm Phật giáo sớm nhất khu vực, ngang hàng với hai trung tâm ở Trung Hoa. Nhận định này được nhắc nhiều nhưng vẫn là cách đọc tư liệu, chưa phải kết luận thống nhất.
- Vai trò của Khương Tăng Hội: ông học đạo ở Giao Chỉ rồi sang Đông Ngô truyền giáo năm 247; có ý kiến xem ông là "người Việt", có ý kiến nhấn mạnh gốc Trung Á. Cả hai đều đúng một phần: ông sinh và học ở Giao Chỉ, gia đình gốc ngoại quốc.
- Nguồn tư liệu: các sách nền tảng như Thiền uyển tập anh được soạn ở thời Trần, cách sự kiện nhiều thế kỷ; Đại Việt sử ký toàn thư thì ghi rất ít về thời Bắc thuộc. Mọi trình bày chi tiết về giai đoạn này đều có phần suy luận.
Đọc thêm từ đâu nếu muốn đi sâu
Nếu bạn muốn tìm hiểu nghiêm túc, có thể bắt đầu từ những bộ sử Phật giáo đã thành kinh điển của giới nghiên cứu. Việt Nam Phật giáo sử lược của Hòa thượng Thích Mật Thể, in năm 1943, là một trong những cuốn sử Phật giáo Việt Nam viết bằng chữ quốc ngữ sớm nhất. Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang trình bày kỹ phần đầu, có phân tích các nguồn tư liệu. Bộ Lịch sử Phật giáo Việt Nam do Viện Triết học biên soạn cuối thập niên 1980 cũng là tài liệu tham khảo phổ biến trong các trường.
Khi đọc, nên để ý cách mỗi tác giả phân biệt giữa điều sử liệu ghi rõ và điều được suy ra. Với giai đoạn du nhập, người viết cẩn thận thường dùng chữ "có lẽ", "nhiều khả năng", "theo truyền thuyết"; bài viết nào khẳng định chắc nịch một năm cụ thể mà không dẫn nguồn thì nên đặt dấu hỏi.
Phần giáo lý mà các nhà sư buổi đầu truyền dạy, như kinh nào được dịch và nội dung ra sao, thuộc lĩnh vực nghiên cứu chuyên sâu. Muốn hiểu ý nghĩa giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt hoặc tìm đến các khoá học Phật học có hệ thống, thay vì dựa vào các đoạn trích ngắn trôi nổi.
Câu hỏi thường gặp
Phật giáo vào Việt Nam trước hay sau Nho giáo?
Hai dòng tư tưởng vào Giao Chỉ gần như cùng thời kỳ Bắc thuộc. Nho học theo chân bộ máy cai trị từ phương Bắc, còn Phật giáo đi theo cả thuyền buôn lẫn người lánh nạn. Ở tầng dân gian, Phật giáo bén rễ sớm hơn và rộng hơn; Nho giáo chỉ thực sự thành hệ tư tưởng chính của nhà nước từ thời Lê sơ.
Vì sao miền Nam có Phật giáo Nam tông còn miền Bắc chủ yếu Bắc tông?
Vùng Nam Bộ có cộng đồng người Khmer theo Phật giáo Nam tông từ lâu đời, gắn với văn hoá Ấn Độ qua các vương quốc cổ ở phương Nam. Miền Bắc thì từ thời Tùy – Đường gắn chặt với Phật giáo Trung Hoa, dùng kinh chữ Hán, nên theo Bắc tông. Hai dòng cùng tồn tại cho tới nay.
Chùa đầu tiên ở Việt Nam là chùa nào?
Không có tài liệu nào xác định chắc chắn. Chùa Dâu ở vùng Luy Lâu, nay thuộc Bắc Ninh, thường được gọi là một trong những ngôi chùa cổ nhất, nhưng kiến trúc hiện nay là kết quả của nhiều lần trùng tu về sau. Danh xưng "chùa đầu tiên" nên hiểu là truyền thống, không phải niên đại được chứng minh.
Từ "Bụt" và từ "Phật" khác nhau thế nào?
Cả hai đều chỉ Đức Phật. "Bụt" được nhiều nhà ngôn ngữ học cho là phiên âm sớm, trực tiếp từ tiếng Ấn, còn "Phật" là cách đọc Hán Việt của chữ Hán tương ứng. Trong dân gian, "Bụt" dần mang nghĩa một nhân vật hiền từ trong truyện cổ, còn "Phật" dùng trong chùa và kinh sách.
Phật giáo Chăm-pa có liên quan gì đến Phật giáo Đại Việt?
Người Chăm theo cả Bà-la-môn giáo và Phật giáo, có thời kỳ Phật giáo Đại thừa rất thịnh, tiêu biểu là quần thể Đồng Dương ở Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng. Giữa hai bên có giao lưu, ví dụ thiền sư Thảo Đường được đưa từ Chiêm Thành về thời Lý, nhưng nhìn chung là hai dòng phát triển riêng.
Có nên tin các bài viết ghi năm chính xác Phật giáo vào Việt Nam?
Nên đọc thận trọng. Các nguồn cổ chỉ cho phép xác định khoảng thời gian, đại thể từ thế kỷ I đến cuối thế kỷ II. Bài viết đưa một năm cụ thể mà không dẫn sử liệu gốc thường là suy diễn hoặc chép lại từ nguồn không rõ ràng.