Thầy bổn sư của một Phật tử tại gia là vị tăng hoặc ni đã truyền quy y cho người đó; chữ "bổn sư" có nghĩa là người thầy gốc. Đây là người đầu tiên Phật tử tìm đến khi có thắc mắc về tu học, là người nhận lời bạch khi gia đình có việc cần nhờ chùa, và là sợi dây nối người Phật tử với một ngôi chùa cụ thể.
Bài này giải thích chữ bổn sư được dùng thế nào, quan hệ thầy trò trong đạo Phật ở mức tại gia gồm những gì, khi thầy ở xa, khi mình chuyển nhà hoặc khi thầy viên tịch thì giữ mối liên hệ ra sao, và những ranh giới giúp quan hệ ấy lành mạnh. Mỗi chùa mỗi nếp, những gì dưới đây là cách làm phổ biến, không phải khuôn mẫu bắt buộc.
Chữ "bổn sư" được dùng theo ba nghĩa
Nghĩa rộng nhất, "Bổn sư" là danh xưng dành cho Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Trong nhiều khoá lễ ở chùa Bắc tông, đại chúng niệm "Nam mô Bổn sư Thích Ca Mâu Ni Phật", tức nhận Đức Phật lịch sử là người thầy gốc của tất cả những ai theo đạo. Hiểu nghĩa này giúp thấy rằng mọi vị thầy trong chùa đều là người tiếp nối, không ai thay được vị trí ấy.
Nghĩa thứ hai dùng trong đời sống người xuất gia: thầy bổn sư là vị thầy cho mình xuống tóc, nhận mình làm đệ tử, nuôi dạy mình từ buổi đầu. Quan hệ này rất chặt, gắn với dòng truyền thừa, pháp danh và cả nơi ăn ở. Trong sử Phật giáo, tiểu sử một vị tăng thường bắt đầu bằng việc nêu vị bổn sư là ai.
Nghĩa thứ ba, cũng là nghĩa bài này nói tới: với Phật tử tại gia, thầy bổn sư là vị đã truyền tam quy, ngũ giới và đặt pháp danh cho mình. Tên vị thầy thường ghi trên điệp quy y. Quan hệ này lỏng hơn quan hệ của người xuất gia, vì Phật tử vẫn sống ở nhà, vẫn có thể sinh hoạt ở nhiều chùa. Nhưng với nhiều người, đó vẫn là mối liên hệ thân thiết nhất của họ với nhà chùa.
Thầy bổn sư thường làm gì cho một Phật tử tại gia
Không có bản quy định nào ghi việc của thầy bổn sư. Qua nếp sinh hoạt phổ biến ở các chùa Việt Nam, có thể kể những việc sau:
- Trả lời thắc mắc tu học. Nên đọc kinh gì, tụng bao lâu, lỡ phạm giới thì làm gì, ăn chay thế nào khi đang có bệnh nền. Đây là những câu hợp nhất để hỏi thầy.
- Hướng dẫn những bước tiếp theo. Khi Phật tử muốn thọ bát quan trai, dự khoá tu, tham gia đạo tràng, thầy thường là người giới thiệu và dặn dò.
- Nhận lời bạch khi gia đình có việc. Người thân ốm nặng, có tang, có đám cưới muốn làm lễ ở chùa, Phật tử thường bạch thầy bổn sư trước.
- Chứng minh cho những mốc trong đời. Nhiều gia đình mời thầy dự lễ tân gia, lễ cưới theo nghi thức Phật giáo, lễ cầu siêu cho người mất.
- Nhắc nhở khi cần. Một vị thầy quen biết lâu dám nói thẳng điều mình chưa thấy, theo cách người ngoài không tiện nói.
- Giới thiệu sang vị khác khi phù hợp. Khi câu hỏi vượt ngoài sở trường, nhiều thầy sẵn lòng chỉ Phật tử tìm đến vị tăng, ni am hiểu hơn.
Thầy bổn sư không phải người giải quyết thay mọi chuyện đời. Chuyện sức khoẻ cần bác sĩ, chuyện pháp lý cần luật sư, chuyện tiền bạc cần người có chuyên môn. Nhiều vị thầy chính là người nhắc Phật tử điều này đầu tiên.
Phật tử nên giữ mối quan hệ với thầy thế nào
Giữ liên lạc đều đặn, không cần dày. Một lần về chùa vào ngày rằm, một lời thăm hỏi dịp Tết, một tin báo khi gia đình có chuyện lớn. Nhiều vị thầy nói điều họ mong nhất ở Phật tử là sự đều đặn trong tu học, không phải quà cáp.
Hỏi đúng việc của thầy. Hỏi về kinh, giới, cách tu, cách giữ tâm khi khó khăn. Không nên biến thầy bổn sư thành người xem ngày, đặt tên, đoán vận; nhiều chùa không làm những việc ấy, và hỏi như vậy khiến thầy khó xử.
Góp sức theo khả năng. Làm công quả khi chùa có lễ, phụ quét dọn, nấu nướng, trông xe. Cúng dường tuỳ tâm, tuỳ sức; một Phật tử không có nhiều tiền vẫn là đệ tử ngang hàng với người có nhiều.
Tôn trọng thời gian và nếp sống của chùa. Không gọi điện lúc khuya, không đến giờ chư tăng thọ trai hay nghỉ trưa nếu không có việc gấp. Hỏi trước giờ tiếp khách của chùa.
Xưng hô đúng mực. Phần lớn Phật tử xưng "con" và gọi "thầy" hoặc "sư cô", "sư bà" với ni, theo nếp từng vùng. Cách xưng hô chi tiết với tăng ni có bài riêng ở mảng đời sống nhà chùa.
Khi thầy ở xa, khi mình chuyển nhà, khi thầy viên tịch
Nhiều người quy y ở quê rồi vào thành phố làm việc, hoặc quy y trong một khoá tu xa nhà. Trường hợp này, cách làm phổ biến là vẫn giữ liên lạc với thầy bổn sư vào dịp lễ Tết, đồng thời tìm một ngôi chùa gần nơi ở để sinh hoạt thường xuyên. Không có gì trái nếp ở đây: tăng đoàn là chung, vị trụ trì nơi mới sẽ hướng dẫn bạn trong sinh hoạt hằng ngày, còn thầy bổn sư vẫn là thầy bổn sư.
Khi chuyển hẳn sang sinh hoạt ở chùa mới, có người muốn xin quy y lại với vị thầy nơi đó để gắn bó hơn. Việc này tuỳ chùa: có nơi chấp nhận, có nơi khuyên giữ nguyên và chỉ cần đăng ký làm Phật tử của chùa. Bạn nên nói rõ hoàn cảnh với cả hai vị nếu có thể; đa số các thầy rất cởi mở với chuyện Phật tử đổi nơi sinh hoạt vì cuộc sống.
Khi thầy bổn sư viên tịch, Phật tử thường về dự tang lễ, góp sức lo việc theo sự phân công của chùa, và những năm sau về dự lễ giỗ, mà nhà chùa gọi là lễ huý kỵ hoặc tưởng niệm. Nhiều người tiếp tục sinh hoạt ở chùa ấy dưới sự hướng dẫn của vị kế thế trụ trì. Pháp danh và điệp quy y vẫn giữ nguyên giá trị; không ai phải quy y lại chỉ vì thầy đã mất.
Ranh giới lành mạnh và những dấu hiệu nên dè dặt
Phần lớn quan hệ thầy trò trong chùa là quan hệ tốt đẹp, giản dị. Dù vậy, như mọi quan hệ có người dẫn dắt và người nương tựa, nên biết đâu là bình thường và đâu là chỗ cần chậm lại. Bảng dưới chỉ nêu dấu hiệu chung, không nhằm vào nơi nào:
| Bình thường, lành mạnh | Nên dè dặt, hỏi thêm người khác |
|---|---|
| Thầy khuyên tu tập vừa sức, giữ gia đình, giữ công việc | Có người khuyên bỏ việc, bỏ học, xa gia đình để "theo thầy" |
| Cúng dường tuỳ tâm, không ai hỏi số tiền | Có mức tiền đặt sẵn cho việc "giải nghiệp", "cắt duyên", "đổi vận" |
| Thầy trả lời câu hỏi về tu học, chỉ sang chuyên gia khi chuyện vượt ngoài đạo | Có người hứa chữa bệnh, khuyên bỏ thuốc, bỏ điều trị |
| Sinh hoạt công khai ở chùa, có đại chúng, có giờ giấc rõ | Có lời mời gặp riêng ở nơi kín, xin thông tin cá nhân, tài khoản |
| Phật tử được tự do đến chùa khác, nghe giảng ở nơi khác | Có người dặn không được tiếp xúc với chùa khác, đạo tràng khác |
| Vật phẩm, kinh sách được tặng hoặc bày bán công khai, giá rõ | Vật phẩm "khai quang" giá cao, gắn với lời doạ nếu không mua |
Gặp cột bên phải, cách an toàn là hỏi thêm một vị tăng, ni khác hoặc những Phật tử lâu năm, và bàn với người thân. Một con đường tu chân chính không đòi bạn giấu gia đình hay vội vàng quyết định.
Tìm một ngôi chùa để gắn bó: mấy bước thực tế
Với người mới, chọn chùa sinh hoạt thường là chọn luôn thầy bổn sư tương lai. Mấy bước dưới giúp bạn chọn thong thả:
- Bắt đầu từ gần nhà. Chùa trong bán kính đi lại được là chùa bạn sẽ về thường xuyên. Khoảng cách thực tế quan trọng hơn danh tiếng.
- Đến vài lần vào ngày thường và ngày rằm. Quan sát giờ khoá lễ, không khí, cách chùa đón người mới.
- Dự một buổi giảng hoặc khoá lễ. Lời giảng có dễ hiểu với bạn không, có nhắc chuyện đời sống thực tế không.
- Hỏi ban hộ tự hoặc Phật tử lâu năm. Chùa có đạo tràng không, có lớp cho người mới không, có Gia đình Phật tử cho con em không.
- Xin gặp vị trụ trì. Một buổi nói chuyện ngắn để trình bày mong muốn quy y và nghe lời khuyên.
- Cho mình thời gian. Vài tháng sinh hoạt rồi mới quyết là cách nhiều người chọn, và các thầy thường hoan hỷ với sự cẩn trọng ấy.
Không cần tìm một ngôi chùa "hoàn hảo". Chùa nào cũng có mặt mạnh, mặt hạn chế; điều quan trọng là nơi đó giúp bạn tu học đều đặn và sống tử tế hơn.
Có nhất thiết phải có một vị thầy riêng không
Có người đi chùa nhiều năm, nghe giảng ở nhiều nơi mà chưa quy y, nên chưa có thầy bổn sư theo nghĩa chặt. Cũng có người đã quy y nhưng vì hoàn cảnh ít khi gặp lại thầy. Cả hai đều vẫn có thể tu học: nghe giảng ở chùa gần nhà, sinh hoạt đạo tràng, đọc sách do các chùa giới thiệu. Theo cách giải thích phổ biến, nương tựa Tăng là nương tựa tăng đoàn chứ không chỉ một cá nhân.
Dù vậy, nhiều Phật tử lâu năm chia sẻ rằng có một vị thầy quen biết giúp việc tu học bớt mơ hồ. Đọc sách hay nghe giảng trên mạng thì nhiều, nhưng câu hỏi riêng của mình, như "con làm nghề này thì giữ giới thế nào", "mẹ con không muốn con ăn chay thì sao", chỉ một người biết rõ hoàn cảnh mới trả lời sát được. Đó là chỗ một vị thầy gần gũi khác với một bài giảng chung.
Nếu chưa tìm được, bạn không cần vội. Cứ sinh hoạt đều ở một nơi, quen dần với chư tăng, ni ở đó, mối quan hệ sẽ tự hình thành. Điều nên tránh là chạy theo một người nổi tiếng chỉ qua màn hình rồi gửi gắm mọi quyết định đời mình vào lời của người chưa từng gặp mình.
Câu hỏi thường gặp
Phật tử có thể có hai thầy bổn sư không?
Theo nghĩa vị truyền quy y, thường chỉ có một, trừ khi quy y lại. Nhưng Phật tử có thể học với nhiều vị tăng, ni khác nhau, nghe giảng ở nhiều nơi. Nhiều người gọi những vị ấy là thầy, còn bổn sư chỉ dành cho vị đã truyền quy y.
Không biết thầy bổn sư của mình là ai thì làm sao?
Hãy tìm lại điệp quy y, nơi thường ghi tên vị truyền giới. Nếu mất điệp, hỏi người nhà đã đi cùng hôm quy y hoặc hỏi ngôi chùa đã làm lễ. Nếu không xác định được, bạn có thể bạch với vị trụ trì nơi mình đang sinh hoạt để được hướng dẫn.
Có cần biếu quà thầy bổn sư vào dịp Tết không?
Không bắt buộc. Một lần về chùa lễ Phật, thăm thầy dịp đầu năm đã đủ ý. Nếu muốn cúng dường, nhiều người chọn những thứ chùa dùng được như gạo, dầu ăn, rau quả, thay vì quà đắt tiền.
Thầy bổn sư có thể từ chối trả lời câu hỏi không?
Có. Có những câu thầy cho rằng chưa đúng lúc, hoặc không thuộc phạm vi tu học, như hỏi chuyện đầu tư, chuyện xem ngày. Khi đó thầy thường chỉ hướng khác. Đó là sự thẳng thắn, không phải sự xa cách.
Ni sư có thể là thầy bổn sư của Phật tử nam không?
Có. Ở nhiều chùa do ni giới trụ trì, Phật tử cả nam lẫn nữ đều quy y với vị ni sư. Cách xưng hô theo nếp nơi đó, phổ biến là gọi sư cô, sư bà hoặc ni sư.
Thầy bổn sư có quyết định thay chuyện hôn nhân, nghề nghiệp của mình không?
Không. Thầy có thể cho lời khuyên dựa trên giáo lý và kinh nghiệm, nhưng quyết định là của bạn và gia đình. Một vị thầy tốt thường nhắc Phật tử tự suy nghĩ, bàn với người thân, chứ không quyết thay.