Lịch sử Phật giáo Việt Nam có thể chia thành sáu chặng: du nhập và thời Bắc thuộc (khoảng thế kỷ I đến X), thời Đinh – Tiền Lê (thế kỷ X), thời Lý – Trần thịnh vượng (thế kỷ XI – XIV), thời Lê sơ thu hẹp (thế kỷ XV), thời phục hồi ở Đàng Ngoài và mở rộng ở Đàng Trong (thế kỷ XVI – XVIII), thời Nguyễn và phong trào chấn hưng (thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX).
Bài này dành cho học sinh, sinh viên và người cần một bản tóm gọn để ôn tập hoặc làm bài thuyết trình. Mỗi mốc chỉ ghi những gì sử liệu phổ biến xác nhận; chỗ nào chỉ biết theo thế kỷ thì ghi theo thế kỷ. Chi tiết từng thời kỳ được trình bày trong các bài riêng của chuyên mục.
Các mốc chính theo thứ tự thời gian
Danh sách dưới đây là bộ khung tối thiểu. Năm có ghi rõ là những mốc được sử biên niên hoặc các bộ sử Phật giáo phổ biến xác nhận; các mốc chỉ ghi thế kỷ là những chỗ không có năm chính xác.
- Khoảng thế kỷ I – II: Phật giáo theo đường biển và đường bộ vào Giao Chỉ; Luy Lâu (vùng Thuận Thành, Bắc Ninh) thành trung tâm.
- Cuối thế kỷ II: Mâu Bác viết Lý hoặc luận ở Giao Chỉ.
- Năm 247: Khương Tăng Hội, người học đạo ở Giao Chỉ, sang Đông Ngô truyền giáo.
- Năm 580: Tỳ-ni-đa-lưu-chi đến chùa Pháp Vân, mở đầu dòng thiền mang tên ông.
- Năm 820: Vô Ngôn Thông đến chùa Kiến Sơ, mở đầu dòng thiền thứ hai.
- Năm 971: Đinh Tiên Hoàng phong Ngô Chân Lưu làm Tăng thống, hiệu Khuông Việt Đại sư.
- Năm 1009 – 1010: Lý Công Uẩn, người lớn lên ở chùa Cổ Pháp, lên ngôi và dời đô ra Thăng Long.
- Năm 1069: Lý Thánh Tông đưa thiền sư Thảo Đường từ Chiêm Thành về; dòng thiền Thảo Đường ra đời.
- Năm 1096: cuộc hỏi đáp giữa Nguyên phi Ỷ Lan và thiền sư Thông Biện về lịch sử Phật giáo.
- Năm 1299: Trần Nhân Tông xuất gia ở Yên Tử; thiền phái Trúc Lâm hình thành.
- Năm 1396: Hồ Quý Ly bắt tăng sĩ dưới năm mươi tuổi hoàn tục.
- Năm 1429: nhà Lê sát hạch tăng đạo; năm 1461 Lê Thánh Tông cấm dựng chùa quán mới.
- Thế kỷ XVI: thời Mạc, nhiều chùa được tu sửa qua bia ký.
- Năm 1601: chúa Nguyễn Hoàng dựng chùa Thiên Mụ ở Thuận Hoá.
- Thế kỷ XVII: các dòng Lâm Tế, Tào Động truyền vào Đàng Ngoài và Đàng Trong; Trúc Lâm được khôi phục cuối thế kỷ.
- Đầu thế kỷ XVIII: Liễu Quán lập dòng thiền mang tên mình ở Đàng Trong.
- Năm 1802 – 1945: triều Nguyễn quản lý tăng sĩ qua độ điệp, Tăng cang, quốc tự ở Huế.
- Năm 1931 – 1934: ba hội Phật học lớn ra đời ở Sài Gòn, Huế, Hà Nội trong phong trào chấn hưng.
Bảng chia thời kỳ: đặc điểm chính từng chặng
Khi làm bài tự luận, thay vì kể từng năm, bạn nên trình bày theo thời kỳ, mỗi thời kỳ một đặc điểm nổi bật. Bảng dưới gợi ý cách tóm như vậy.
| Thời kỳ | Khoảng thời gian | Đặc điểm nổi bật | Một từ khoá để nhớ |
|---|---|---|---|
| Du nhập, Bắc thuộc | Thế kỷ I – X | Đến bằng đường biển và đường bộ, hoà với tín ngưỡng nông nghiệp | Luy Lâu |
| Đinh – Tiền Lê | 968 – 1009 | Nhà sư làm cố vấn, ngoại giao cho nhà nước mới | Tăng thống |
| Lý | 1009 – 1225 | Nhà nước bảo trợ mạnh, chùa tháp, quốc sư | Thịnh |
| Trần | 1226 – 1400 | Vua tu Phật, Phật giáo nhập thế, thiền phái Trúc Lâm | Trúc Lâm |
| Hồ, Minh thuộc, Lê sơ | 1400 – 1527 | Nho giáo lên ngôi, Phật giáo bị kiểm soát, lui về làng | Chùa làng |
| Mạc, Lê trung hưng, Đàng Trong | 1527 – 1802 | Phục hồi, dòng thiền mới, mở rộng vào Nam | Lâm Tế |
| Nguyễn, chấn hưng | 1802 – giữa thế kỷ XX | Nhà nước quản lý; cuối kỳ phong trào chấn hưng, chữ quốc ngữ | Hội Phật học |
Mẹo nhỏ: đường đi của Phật giáo Việt Nam giống một hình chữ "lên – xuống – lên". Lên dần tới đỉnh thịnh vượng ở thời Lý – Trần, xuống ở thời Lê sơ khi Nho giáo thay thế, rồi lên lại từ thế kỷ XVI đến phong trào chấn hưng. Nhớ hình dạng ấy trước, rồi gắn các mốc vào, sẽ dễ hơn học thuộc từng năm.
Năm mốc nên nhớ nếu chỉ có năm phút
Cuối thế kỷ II, Luy Lâu. Mốc này trả lời câu hỏi "Phật giáo vào Việt Nam từ bao giờ, ở đâu". Gắn với Lý hoặc luận và một trung tâm Phật giáo sớm ở vùng Thuận Thành, Bắc Ninh.
Năm 971, chức Tăng thống. Mốc này cho thấy Phật giáo bước vào bộ máy nhà nước tự chủ, nhà sư trở thành cố vấn của triều đình ngay từ thời Đinh.
Năm 1299, Trần Nhân Tông xuất gia. Mốc này tượng trưng cho thời Lý – Trần thịnh vượng và cho sự ra đời của thiền phái Trúc Lâm mang bản sắc Đại Việt.
Năm 1429, sát hạch tăng đạo. Mốc này mở đầu thời Nho giáo lên ngôi, Phật giáo bị kiểm soát và lui về làng xã trong suốt thế kỷ XV.
Năm 1931 – 1934, ba hội Phật học. Mốc này đánh dấu phong trào chấn hưng, khi Phật giáo dùng chữ quốc ngữ, báo chí và trường học hiện đại để phục hồi. Nhớ được năm mốc này, bạn đã có xương sống để gắn mọi chi tiết khác vào.
Cách tự học dòng thời gian trong một buổi
Nếu bạn cần nắm nhanh để ôn thi hoặc chuẩn bị bài thuyết trình, có thể làm theo trình tự dưới đây. Cách này áp dụng được cho nhiều chủ đề lịch sử văn hoá khác.
- Vẽ một trục thời gian dài trên giấy, chia theo thế kỷ, từ thế kỷ I đến thế kỷ XX. Đánh dấu các triều đại lớn bằng màu khác nhau.
- Ghi bảy thời kỳ ở bảng trên lên trục, mỗi thời kỳ chỉ một dòng đặc điểm. Chưa cần năm cụ thể.
- Thêm khoảng mười mốc có năm chính xác mà bạn thấy quan trọng nhất, ví dụ 580, 971, 1299, 1429, 1601, 1931. Đừng cố nhớ hết danh sách dài.
- Với mỗi mốc, viết một câu "vì sao quan trọng". Ví dụ: năm 1429 quan trọng vì đánh dấu việc nhà nước Lê sơ bắt đầu kiểm soát tăng sĩ, mở đầu thời kỳ Nho giáo lên ngôi.
- Tự kể lại toàn bộ dòng thời gian bằng lời trong ba phút, không nhìn giấy. Chỗ nào ngập ngừng thì quay lại đọc bài chi tiết của thời kỳ đó.
- Kiểm tra chéo các năm với một nguồn sử học đáng tin như sách giáo khoa, Đại Việt sử ký toàn thư bản dịch hoặc các bộ sử Phật giáo có dẫn nguồn, vì các trang mạng hay chép sai năm.
Những chỗ học sinh hay nhầm
Nhầm Phật giáo Việt Nam chỉ đến từ Trung Hoa. Nhiều bằng chứng cho thấy đạo Phật vào Giao Chỉ cả bằng đường biển trực tiếp từ Ấn Độ, có thể còn sớm hơn đường bộ. Khi làm bài nên nêu cả hai con đường.
Nhầm Trần Nhân Tông lập Trúc Lâm khi còn làm vua. Ông nhường ngôi năm 1293, xuất gia năm 1299, rồi mới khai lập thiền phái Trúc Lâm. Phân biệt rõ ba mốc này giúp tránh mất điểm.
Nhầm "thời Lê" là một khối. Thời Lê sơ (thế kỷ XV) trọng Nho, hạn chế Phật giáo; thời Lê trung hưng (thế kỷ XVII – XVIII) thì Phật giáo phục hồi mạnh. Hai giai đoạn có chính sách gần như ngược nhau.
Nhầm Luy Lâu ở Hà Nội. Luy Lâu nằm ở vùng Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Long Biên và Đại La mới là các trị sở về sau ở khu vực Hà Nội ngày nay.
Nhầm Phật giáo Hoà Hảo là một hệ phái của Phật giáo Bắc tông hay Nam tông. Phật giáo Hoà Hảo là một tôn giáo riêng, ra đời ở Nam Bộ năm 1939, có tổ chức và giáo lý riêng. Khi làm bài về lịch sử Phật giáo Việt Nam, nếu nhắc tới thì chỉ để phân biệt, không gộp vào các hệ phái Phật giáo.
Song song với mạch chính: Phật giáo ở phương Nam
Dòng thời gian quen thuộc trong sách thường đi theo mạch Giao Chỉ – Đại Việt, tức Phật giáo của người Việt ở phía bắc rồi lan vào nam. Nhưng trên lãnh thổ Việt Nam hôm nay còn hai dòng lịch sử Phật giáo khác, có mặt từ rất sớm và phát triển theo nhịp riêng.
Dòng thứ nhất là Phật giáo của người Chăm ở miền Trung. Vương quốc Chăm-pa theo cả Bà-la-môn giáo và Phật giáo; thế kỷ IX, Phật giáo Đại thừa ở đây rất thịnh, tiêu biểu là quần thể Đồng Dương ở vùng Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng, mà phần lớn nay chỉ còn phế tích và hiện vật trong bảo tàng. Dòng thứ hai là Phật giáo Nam tông của người Khmer ở Nam Bộ, gắn với các vương quốc cổ ở phương Nam, vẫn đang sống động trong các phum sóc ở đồng bằng sông Cửu Long.
Khi làm bài hoặc thuyết trình, chỉ cần một câu ghi nhận hai dòng này là bài đã đầy đủ và chính xác hơn hẳn. Nếu đề tài cho phép, bạn có thể vẽ thêm hai trục thời gian phụ bên cạnh trục chính, để thấy ba dòng chảy song song rồi gặp nhau trên cùng một đất nước.
Khi dùng dòng thời gian này cho bài thuyết trình
Nếu bạn dùng tư liệu này cho một bài thuyết trình hay dự án học tập, nên ghi rõ nguồn của từng mốc. Ba nguồn dễ tìm, được dùng rộng rãi là Đại Việt sử ký toàn thư (bản dịch có chú giải), Thiền uyển tập anh (bản dịch có chú giải) và các bộ sử Phật giáo Việt Nam được xuất bản chính thức. Giáo viên thường đánh giá cao việc phân biệt "sử ghi" với "truyền thuyết kể".
Cũng nên tránh những câu khẳng định tuyệt đối kiểu "chùa đầu tiên", "thiền sư vĩ đại nhất", "thời kỳ huy hoàng nhất mọi thời đại". Lịch sử Phật giáo có nhiều chỗ còn bàn; dùng những cách nói như "thường được xem là", "theo sử liệu phổ biến" vừa chính xác vừa thể hiện thái độ học thuật.
Về hình ảnh minh hoạ, ảnh chùa cổ, vườn tháp, mái chùa nhìn từ xa thường phù hợp và tôn trọng hơn ảnh cận mặt tượng Phật. Nếu đến chùa chụp ảnh tư liệu, nên xin phép nhà chùa và giữ trật tự trong khu vực thờ tự.
Nếu đề tài của bạn cần đi vào giáo lý, như các thiền phái dạy gì, nghi lễ nào mang ý nghĩa gì, hãy hỏi chư tăng, ni hoặc giảng viên Phật học. Bài này và các bài trong chuyên mục chỉ cung cấp khung lịch sử, không thay cho việc học giáo lý có hệ thống.
Câu hỏi thường gặp
Phật giáo Việt Nam có bao nhiêu năm lịch sử?
Nếu tính từ khoảng thế kỷ I – II khi đạo Phật bắt đầu có mặt ở Giao Chỉ, lịch sử Phật giáo Việt Nam kéo dài khoảng gần hai nghìn năm. Vì không có năm chính xác cho mốc du nhập, nên nói "khoảng hai nghìn năm" là cách an toàn.
Thời kỳ nào Phật giáo Việt Nam thịnh nhất?
Giới nghiên cứu thường xem thời Lý – Trần, từ thế kỷ XI đến XIV, là thời kỳ Phật giáo có ảnh hưởng rộng nhất, khi được triều đình bảo trợ, vua chúa theo đạo và có thiền phái Trúc Lâm mang bản sắc Việt Nam.
Có bao nhiêu thiền phái chính trong lịch sử Việt Nam?
Các sách thường kể ba thiền phái thời Bắc thuộc và Lý là Tỳ-ni-đa-lưu-chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường, rồi thiền phái Trúc Lâm thời Trần, và các dòng Lâm Tế, Tào Động, Liễu Quán từ thế kỷ XVII. Chi tiết từng dòng xem ở chuyên mục thiền phái và cao tăng.
Vì sao thời Lê sơ Phật giáo suy?
Nhà Lê sơ cần một hệ tư tưởng để tổ chức nhà nước quan liêu, khoa cử, luật pháp, và chọn Nho giáo. Phật giáo bị kiểm soát qua sát hạch tăng sĩ, cấm dựng chùa mới, nhưng vẫn sống ở làng xã và phục hồi từ thế kỷ XVI.
Học lịch sử Phật giáo Việt Nam nên đọc sách nào trước?
Có thể bắt đầu với Việt Nam Phật giáo sử lược của Thích Mật Thể vì ngắn gọn, rồi đọc thêm các bộ sử Phật giáo Việt Nam được xuất bản chính thức có dẫn nguồn. Đọc song song với sách giáo khoa lịch sử giúp đặt các mốc vào bối cảnh chung.
Dòng thời gian này có gồm Phật giáo Nam tông Khmer không?
Dòng thời gian trên chủ yếu theo mạch Phật giáo Bắc tông của người Việt. Phật giáo Nam tông của người Khmer ở Nam Bộ có lịch sử riêng, lâu đời, gắn với các vương quốc cổ ở phương Nam, nên cần một dòng thời gian riêng khi tìm hiểu.