Phật giáo Nam tông người Kinh là cộng đồng tăng ni và Phật tử người Việt theo truyền thống Theravada, hình thành từ khoảng thập niên 1930–1940 khi một số người Việt ở Nam Bộ sang Campuchia tu học rồi trở về lập chùa. Hệ phái tụng kinh bằng tiếng Pali và tiếng Việt, dựa trên Tam tạng Pali, và hiện tập trung nhiều nhất ở Thành phố Hồ Chí Minh cùng các tỉnh Nam Bộ.
Nhiều người vẫn nghĩ chùa Nam tông ở Việt Nam là chùa của người Khmer. Thực tế có hai cộng đồng khác nhau cùng theo Theravada: Nam tông Khmer gắn với phum sóc, và Nam tông người Kinh gắn với đô thị và tiếng Việt. Bài này kể gốc gác của cộng đồng thứ hai, nếp tu của chư tăng, sinh hoạt của Phật tử, và những điểm khác với chùa Khmer. Phần giáo lý và pháp hành, bạn nên hỏi các vị sư Nam tông.
Từ những người Việt sang Campuchia tu học
Đầu thế kỷ XX, Phật giáo ở Việt Nam đang trong phong trào chấn hưng, nhiều trí thức tìm về kinh điển để học lại từ gốc. Trong bối cảnh đó, một số người Việt ở Nam Bộ biết đến truyền thống Theravada qua Campuchia, nơi Phật giáo Nam tông là truyền thống chính và có các trường Pali đào tạo bài bản. Họ sang đó xuất gia, học tiếng Pali, học giới luật, rồi trở về.
Sử liệu của hệ phái thường nhắc Hòa thượng Hộ Tông, tên đời Lê Văn Giảng, như một trong những vị có công đầu. Ngôi chùa Bửu Quang ở vùng Gò Dưa, Thủ Đức, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh, được xem là một trong những ngôi chùa Nam tông đầu tiên của người Việt, dựng khoảng cuối thập niên 1930. Sau đó, các chùa Nam tông người Việt lần lượt xuất hiện ở Sài Gòn, các tỉnh Nam Bộ, rồi có mặt ở miền Trung và miền Bắc.
Điểm đáng chú ý là ngay từ đầu, các vị khai lập đã dùng tiếng Việt để giảng và dịch kinh, nên Nam tông người Kinh nhanh chóng có một lớp Phật tử trí thức ở đô thị. Cộng đồng này còn duy trì liên hệ tu học với các nước Theravada như Myanmar, Thái Lan, Sri Lanka, nơi nhiều vị sư Việt sang học và hành thiền.
Nam tông người Kinh và Nam tông Khmer: cùng gốc, khác nếp
Hai cộng đồng cùng theo Theravada, cùng dùng Tam tạng Pali, cùng giữ đời sống tăng đoàn theo luật cổ. Khác biệt nằm ở ngôn ngữ, cộng đồng và cách chùa gắn với đời sống.
| Điểm | Nam tông người Kinh | Nam tông Khmer |
|---|---|---|
| Ngôn ngữ tụng và giảng | Pali, phần giảng và bản dịch bằng tiếng Việt | Pali chép bằng chữ Khmer, giảng bằng tiếng Khmer |
| Cộng đồng gắn bó | Phật tử người Việt, nhiều ở đô thị, đến từ nhiều nơi | Phum sóc người Khmer quanh chùa, gắn theo dòng họ |
| Kiến trúc chùa | Thường lai: mái và cột kiểu Việt, có chùa mang dáng Thái, Myanmar | Mái nhọn nhiều tầng, Naga, chim thần, tiên nữ |
| Nếp xuất gia | Thường xuất gia lâu dài; có khoá xuất gia gieo duyên ngắn ngày | Nếp con trai vào chùa một thời gian rồi hoàn tục |
| Hoạt động nổi bật | Khoá thiền, lớp Pali, dịch thuật kinh điển | Dạy chữ Khmer, lễ hội cộng đồng, nghệ thuật truyền thống |
Hai cộng đồng vẫn qua lại với nhau: chư tăng người Việt từng học ở chùa Khmer, và trong nhiều đại lễ Nam tông, chư tăng hai bên cùng tụng kinh.
Nếp sống của chư tăng Nam tông người Việt
Một ngày bắt đầu sớm. Chư tăng thức dậy trước bình minh, tụng kinh, hành thiền. Bữa ăn chính dùng trước giờ ngọ; sau giờ ngọ chỉ dùng nước và một số thức uống được giới luật cho phép.
Khất thực ở một số nơi. Có chùa giữ nếp đi khất thực buổi sáng trong khu dân cư hoặc vào những dịp nhất định. Phật tử đứng bên đường đặt thức ăn vào bát, không cần trò chuyện. Nhiều chùa ở đô thị thì Phật tử mang thức ăn đến chùa dâng.
Giữ luật về tiền bạc. Theo luật Theravada, tỳ khưu không trực tiếp cầm giữ tiền bạc. Nhiều chùa giao việc nhận và quản lý tài vật cho cư sĩ hộ trì. Mức độ giữ điều này khác nhau giữa các chùa.
Ăn uống theo luật nhận thực phẩm. Chư tăng không bắt buộc ăn chay, dùng những gì được dâng, nhưng nhiều vị và nhiều chùa chọn ăn chay. Người dâng nên hỏi nếp của chùa trước khi chuẩn bị.
Mùa an cư theo lịch Theravada. Ba tháng mùa mưa, thường bắt đầu sau rằm tháng Sáu âm lịch, chư tăng ở yên trong chùa để tu học, hạn chế đi xa. Kết thúc an cư là mùa lễ dâng y, khi Phật tử khắp nơi về chùa đông nhất trong năm.
Học Pali và giới luật. Việc học tiếng Pali và luật tạng được coi trọng. Nhiều vị sư trẻ học ở trong nước rồi sang các nước Theravada tu học thêm nhiều năm.
Tam tạng Pali bằng tiếng Việt và ảnh hưởng ra ngoài hệ phái
Một đóng góp lớn của truyền thống Nam tông ở Việt Nam, cả từ chư tăng Nam tông lẫn từ các học giả Bắc tông nghiên cứu Pali, là việc dịch Tam tạng Pali sang tiếng Việt. Từ cuối thế kỷ XX, các bộ Nikaya như Trường Bộ, Trung Bộ, Tương Ưng Bộ, Tăng Chi Bộ lần lượt có bản dịch tiếng Việt, cùng nhiều bản dịch luật tạng và Vi Diệu Pháp.
Những bản dịch này không chỉ phục vụ chùa Nam tông. Phật tử và nhà nghiên cứu thuộc mọi hệ phái đều dùng chúng để đọc lại những lời dạy được ghi lại sớm, đối chiếu với kinh A-hàm trong Hán tạng. Nhờ vậy, việc học Phật ở Việt Nam có thêm một nguồn tham khảo phong phú, và ranh giới giữa các hệ phái trong nghiên cứu trở nên mềm hơn.
Nếu bạn muốn đọc, nên bắt đầu bằng những tuyển tập ngắn có chú thích, hoặc hỏi các vị sư giới thiệu bản dịch phù hợp. Kinh Pali có nhiều thuật ngữ được dịch khác nhau giữa các dịch giả, đọc một mình rất dễ hiểu lệch. Đây cũng là lý do các chùa Nam tông thường có lớp học kinh do chư tăng hướng dẫn.
Khoá thiền và những người đến Nam tông qua thiền
Khá nhiều người Việt ở đô thị biết đến Nam tông qua các khoá thiền, đặc biệt là thiền minh sát (Vipassana) theo các phương pháp từ Myanmar và Thái Lan. Một số chùa và thiền viện Nam tông tổ chức khoá thiền nhiều ngày, sống trong im lặng, theo thời khoá chặt. Trào lưu này góp phần đưa hình ảnh Nam tông đến gần với giới trẻ và người làm văn phòng.
Đạo Pháp không hướng dẫn cách hành thiền; phần đó thuộc về các vị thầy trực tiếp hướng dẫn khoá tu. Nếu bạn định tham dự một khoá nhiều ngày, nên hỏi kỹ ban tổ chức về thời khoá, nội quy, việc giữ im lặng, chuyện liên lạc với gia đình, và trung thực về sức khoẻ của mình. Người đang có vấn đề sức khoẻ tâm thần nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dự khoá tu dài ngày.
Cũng nên phân biệt khoá thiền của chùa với các lớp "thiền" mang tính thương mại gắn tên Theravada để thu phí cao hoặc hứa hẹn kết quả. Các khoá của chùa thường do chư tăng hướng dẫn, có nội quy rõ, và Phật tử tự nguyện cúng dường tuỳ sức.
Phật tử tại gia trong chùa Nam tông người Kinh sinh hoạt thế nào
Sinh hoạt của Phật tử ở chùa Nam tông người Việt có một số nếp khác chùa Bắc tông mà người mới nên biết.
- Ngày giới theo tuần trăng: theo lịch Theravada có bốn ngày giới mỗi tháng âm lịch, nhiều Phật tử chọn những ngày này để lên chùa nghe pháp, giữ thêm giới.
- Dâng thực phẩm buổi sáng: Phật tử thay nhau mang thức ăn đến chùa dâng chư tăng trước giờ ngọ, có chùa lập lịch theo nhóm.
- Thọ giới: nghi thức xin thọ năm giới, tám giới được làm bằng tiếng Pali, có phần tiếng Việt để Phật tử hiểu ý.
- Lễ dâng y Kathina sau mùa an cư là dịp đông vui nhất năm của nhiều chùa.
- Lớp học Pali và lớp giáo lý cho Phật tử, thường vào cuối tuần.
- Xuất gia gieo duyên: một số chùa tổ chức khoá xuất gia ngắn ngày cho người tại gia, có điều kiện và nội quy riêng.
Mỗi chùa có nếp riêng, nên với các điều cụ thể như giờ dâng cơm, cách thọ giới hay điều kiện dự khoá, bạn nên hỏi chư tăng hoặc ban hộ trì của chùa.
Chữ "Nguyên thủy" và tinh thần hòa hợp giữa các hệ phái
Trong cộng đồng Nam tông người Việt, chữ "Phật giáo Nguyên thủy" được dùng nhiều, với ý giữ lại những lời dạy và giới luật được ghi chép sớm trong Tam tạng Pali. Đó là cách tự gọi có lý do lịch sử, và bạn sẽ gặp nó trên tên nhiều chùa, nhiều sách.
Tuy vậy, khi chữ này được dùng ngoài cộng đồng, nó dễ bị hiểu thành "chỉ có bên này là gốc, bên kia là đã biến đổi", một hàm ý mà chính nhiều vị sư Nam tông không muốn. Giới nghiên cứu Phật học cũng lưu ý rằng Tam tạng Pali và Hán tạng đều hình thành qua nhiều thế kỷ, cùng chia sẻ một lớp kinh văn sớm, nên không bên nào là bản ghi nguyên vẹn duy nhất của thời đức Phật.
Vì thế trong trò chuyện thường ngày, nhất là khi có người thuộc hệ phái khác, chữ Nam tông hoặc Theravada thường được chọn vì trung lập. Điều đáng quý ở Việt Nam là các hệ phái vẫn cùng dự lễ, cùng ngồi một đạo tràng trong những dịp lớn, và nhiều Phật tử đi lại giữa chùa Bắc tông và chùa Nam tông mà không thấy mâu thuẫn. Giữ cách nói tôn trọng là cách đơn giản nhất để bảo vệ sự hòa hợp đó.
Nếu bạn đọc một bài viết trên mạng dùng chữ "Nguyên thủy" để chê bai hệ phái khác, hoặc ngược lại dùng chữ "Tiểu thừa" để hạ thấp Nam tông, hãy xem đó là quan điểm cá nhân của người viết, không phải lập trường của các hệ phái.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Nam tông người Kinh có ni cô không?
Truyền thống Theravada ở Đông Nam Á lâu nay không có ni đoàn tỳ khưu ni. Ở Việt Nam có các tu nữ Nam tông sống đời tu tập theo giới, và gần đây có những tranh luận về việc khôi phục ni đoàn; nếp cụ thể từng chùa bạn nên hỏi trực tiếp.
Phật tử Bắc tông có thể quy y ở chùa Nam tông không?
Có thể. Quy y Tam bảo là nương tựa Phật, Pháp, Tăng chứ không phải gia nhập riêng một hệ phái. Tuy vậy nghi thức và pháp danh sẽ theo nếp của chùa nơi quy y, nên bạn nên tìm hiểu trước và hỏi vị sư chủ lễ.
Vì sao chùa Nam tông người Kinh thường gọi mình là Phật giáo Nguyên thủy?
Đây là cách gọi quen dùng trong cộng đồng, nhấn vào việc giữ Tam tạng Pali và giới luật cổ. Khi viết hay nói chuyện với người hệ phái khác, nhiều người chọn chữ Nam tông hoặc Theravada vì trung lập hơn.
Chư tăng Nam tông có nhận cúng dường bằng tiền không?
Theo luật Theravada, tỳ khưu không trực tiếp cầm tiền; tịnh tài thường do cư sĩ hộ trì nhận và lo việc chung cho chùa. Mỗi chùa có cách làm riêng, bạn nên hỏi ban hộ trì nếu muốn đóng góp.
Người không theo đạo có thể dự khoá thiền ở chùa Nam tông không?
Nhiều chùa nhận người không theo đạo vào khoá thiền, miễn là giữ nội quy và tôn trọng nếp chùa. Bạn nên hỏi kỹ điều kiện, thời khoá và trao đổi trung thực về sức khoẻ trước khi đăng ký.