Tịnh độ tông là trường phái Phật giáo Đại thừa lấy việc niệm danh hiệu Phật A Di Đà và nguyện sinh về cõi Tịnh độ của Ngài làm pháp môn tu chính, dựa trên ba bộ kinh thường gọi là Tịnh độ tam kinh. Ở Việt Nam, Tịnh độ không đứng thành một hệ phái riêng như ở Nhật Bản mà hòa vào sinh hoạt của gần như mọi ngôi chùa Bắc tông, và là pháp môn quen thuộc nhất của Phật tử tại gia.
Câu "Nam mô A Di Đà Phật" mà nhiều người Việt nói như lời chào ở chùa, hay thốt ra khi gặp chuyện, chính là dấu ấn của Tịnh độ trong đời sống. Bài này kể gốc gác của trường phái, vì sao ở Việt Nam nó đi cùng Thiền, các hình thức sinh hoạt niệm Phật hiện nay và nếp hộ niệm cho người sắp mất. Phần giáo lý về niềm tin và nguyện vãng sinh, bạn nên nghe chư tăng, ni giảng giải.
Kinh điển nền tảng và ý chính của pháp môn
Tịnh độ tông dựa trên ba bộ kinh: kinh A Di Đà (bản ngắn), kinh Vô Lượng Thọ và kinh Quán Vô Lượng Thọ, cùng một luận ngắn của ngài Thế Thân thường gọi là Vãng sinh luận. Ba bộ kinh mô tả cõi Tịnh độ phương Tây của Phật A Di Đà và những lời nguyện của Ngài, trong đó có lời nguyện tiếp dẫn những ai chí thành niệm danh hiệu Ngài.
Ở mức phổ thông, pháp môn Tịnh độ thường được tóm bằng ba chữ tín, nguyện, hạnh: tin vào lời dạy trong kinh, phát nguyện sinh về cõi Tịnh độ, và thực hành niệm Phật. Cách hiểu sâu từng chữ, cũng như các cách giải thích khác nhau về cõi Tịnh độ, là phần giáo lý mà các vị thầy giảng rất kỹ; bài này không thay lời các vị.
Điều khiến Tịnh độ phổ biến là tính dễ thực hành. Người không có thời gian ngồi thiền lâu, không đọc được kinh chữ Hán, vẫn có thể niệm danh hiệu Phật khi làm việc, khi đi đường, khi trước giờ ngủ. Chính sự giản dị ấy làm Tịnh độ thành pháp môn của số đông ở cả Trung Hoa, Nhật Bản, Triều Tiên lẫn Việt Nam.
Tịnh độ đi từ Ấn Độ đến Đông Á
Dòng thời gian dưới chỉ ghi những mốc mà sử Phật giáo thường nhắc, theo thế kỷ, để thấy Tịnh độ trở thành một trường phái lớn thế nào.
- Ở Ấn Độ, các kinh nói về Phật A Di Đà xuất hiện trong dòng văn học Đại thừa, nhưng chưa có một tông phái riêng.
- Thế kỷ IV–V ở Trung Hoa, ngài Huệ Viễn lập hội niệm Phật ở núi Lư Sơn, thường gọi là Bạch Liên xã; đời sau tôn ngài là sơ tổ Tịnh độ tông Trung Hoa.
- Thế kỷ VI–VII, các ngài Đàm Loan, Đạo Xước, Thiện Đạo hệ thống hoá việc niệm Phật bằng danh hiệu, làm cho pháp môn lan rộng trong dân chúng.
- Từ thời Tống trở đi, ở Trung Hoa xu hướng kết hợp Thiền và Tịnh độ ngày càng phổ biến trong các tự viện.
- Thế kỷ XII–XIII ở Nhật Bản, các ngài Pháp Nhiên và Thân Loan lập Tịnh độ tông và Tịnh độ Chân tông thành những tông phái có tổ chức riêng, tồn tại đến nay.
- Ở Việt Nam, niệm Phật có mặt trong chùa Bắc tông qua nhiều thế kỷ và phát triển mạnh trong đời sống cư sĩ ở thế kỷ XX, với các niệm Phật đường và hội cư sĩ.
Sự khác biệt giữa Nhật Bản và Việt Nam đáng chú ý: ở Nhật, Tịnh độ là tông phái có chùa riêng, sư riêng; ở Việt Nam, nó là một pháp môn sống chung trong chùa với Thiền và Mật.
Vì sao ở Việt Nam Tịnh độ không thành hệ phái riêng
Phật giáo Bắc tông Việt Nam tiếp nhận cùng lúc nhiều dòng từ Trung Hoa, đúng vào thời các tự viện bên đó đã quen kết hợp Thiền và Tịnh độ. Các dòng thiền Lâm Tế, Tào Động khi vào Việt Nam từ thế kỷ XVII cũng mang theo nếp niệm Phật trong khoá tụng. Vì vậy, chùa Việt không có nhu cầu tách Tịnh độ thành một tổ chức riêng.
Nhiều vị thầy Việt Nam giải thích theo tinh thần "Thiền Tịnh song tu": Thiền giúp nhìn rõ tâm mình, niệm Phật giúp tâm an định và có chỗ nương tựa, hai việc bổ sung cho nhau. Trong một khoá tu, buổi sáng có thể ngồi thiền, buổi tối niệm Phật kinh hành. Cách cân đối giữa hai bên tùy từng chùa, từng vị thầy.
Dấu hiệu rõ nhất của Tịnh độ trong chùa Việt là tượng A Di Đà ở vị trí trang trọng trên chánh điện, kinh A Di Đà trong khoá công phu chiều, và những ngày vía Phật A Di Đà được tổ chức trang nghiêm. Còn với số đông Phật tử, nó hiện ra trong câu niệm Phật hằng ngày và chuỗi hạt trên tay người lớn tuổi.
Niệm Phật trong sinh hoạt hằng ngày
Niệm thầm hay niệm ra tiếng. Người niệm có thể đọc danh hiệu Phật thành tiếng hoặc niệm thầm trong tâm. Ở chùa và niệm Phật đường, đại chúng thường niệm ra tiếng theo nhịp mõ; ở nhà, nhiều người niệm thầm để không làm phiền người khác.
Kinh hành niệm Phật. Đại chúng vừa đi chậm quanh chánh điện vừa niệm danh hiệu, sau đó ngồi xuống niệm thầm. Đây là hình ảnh quen thuộc ở các khoá tu niệm Phật.
Đếm bằng chuỗi hạt. Nhiều người dùng chuỗi hạt để giữ nhịp và đếm số lần niệm. Chuỗi hạt là phương tiện, không phải điều kiện; chất liệu hay số hạt không quyết định việc tu.
Niệm Phật đường. Ở Nam Bộ có nhiều niệm Phật đường, nơi Phật tử trong xóm tụ họp tụng kinh, niệm Phật định kỳ, có khi không có tăng ni thường trú. Đây là nét riêng của đời sống cư sĩ Tịnh độ trong vùng.
Khoá tu niệm Phật nhiều ngày. Một số chùa tổ chức khoá niệm Phật liên tục trong nhiều ngày, theo nội quy nghiêm. Người tham dự nên hỏi kỹ thời khoá và lượng sức mình, nhất là người lớn tuổi hoặc đang có bệnh.
Hộ niệm: nếp giúp người sắp mất
Hộ niệm là việc các Phật tử, thường thuộc một ban hộ niệm của chùa hay niệm Phật đường, đến bên người bệnh nặng hoặc sắp mất để niệm Phật cùng, giúp người ấy và gia đình giữ tâm an. Theo quan niệm của Tịnh độ, những giây phút cuối đời có ý nghĩa đặc biệt, nên người thân muốn tạo một không khí yên tĩnh, nhẹ nhàng quanh người sắp ra đi.
Nếp hộ niệm đã trở nên phổ biến ở nhiều nơi, nhất là các thành phố phía Nam. Trong nhiều gia đình, nó giúp người thân có việc để làm cùng nhau vào lúc khó khăn nhất, và làm lễ tang bớt ồn ào.
Có ba điều nên giữ. Thứ nhất, hộ niệm không thay thế chăm sóc y tế: việc điều trị, giảm đau, quyết định ở bệnh viện hay về nhà do gia đình bàn với bác sĩ. Thứ hai, hộ niệm là việc tự nguyện, các ban hộ niệm của chùa thường không đặt giá; nếu ai đó đòi một khoản tiền lớn hoặc hứa hẹn kết quả sau khi chết, bạn nên cân nhắc kỹ. Thứ ba, tôn trọng ý muốn của chính người bệnh và những thành viên khác trong gia đình, nhất là khi gia đình có người khác tín ngưỡng.
Câu niệm Phật trong lời ăn tiếng nói người Việt
Ít có dấu ấn tôn giáo nào đi vào lời nói hằng ngày của người Việt sâu như câu "A Di Đà Phật". Ở chùa, người ta chắp tay nói "A Di Đà Phật" thay lời chào, lời cảm ơn, lời xin phép. Ngoài đời, nhiều người lớn tuổi buột miệng "Nam mô A Di Đà Phật" khi nghe tin buồn, khi thấy điều không phải, khi thoát một chuyện nguy hiểm. Câu nói ấy không còn là lời cầu nguyện theo nghĩa hẹp, mà thành một cách bày tỏ cảm xúc có chiều sâu văn hoá.
Cách dùng này cho thấy Tịnh độ đã thấm vào đời sống người Việt qua nhiều thế hệ, không chỉ ở những người thường xuyên đi chùa. Văn học, ca dao, sân khấu truyền thống cũng nhắc nhiều đến hình ảnh người niệm Phật, tràng hạt, tiếng mõ đêm khuya. Các bà, các mẹ niệm Phật bên bếp lửa là ký ức của nhiều người lớn lên ở nông thôn.
Biết nguồn gốc của câu nói giúp bạn dùng nó cho đúng chỗ. Trong khuôn viên chùa, đó là lời chào trang trọng; trong lúc đùa cợt, nhiều người theo đạo thấy không thoải mái khi danh hiệu Phật bị dùng như câu cảm thán đùa. Giữ chừng mực là cách tôn trọng niềm tin của người khác.
Hiểu đúng về Tịnh độ
Không phải chỉ dành cho người già. Hình ảnh người niệm Phật thường là ông bà lớn tuổi, nhưng pháp môn này không giới hạn tuổi tác. Nhiều người trẻ niệm Phật như một cách giữ tâm giữa nhịp sống bận rộn.
Không phải bùa may. Niệm Phật trong truyền thống là việc tu tâm, không phải câu thần chú để cầu tài lộc hay tránh tai ương. Nếu ai đó hứa niệm bao nhiêu câu thì được bao nhiêu điều, đó là cách hiểu dân gian chứ không phải lời giảng chung của chư tăng.
Không đối lập với Thiền. Một số tranh luận trên mạng đặt Thiền và Tịnh độ thành hai phe. Trong truyền thống Việt Nam, đa số các vị thầy coi hai pháp môn bổ trợ nhau và để người tu chọn theo căn cơ.
Không cần nơi chốn sang trọng. Niệm Phật không đòi hỏi bàn thờ đắt tiền hay đồ lễ cầu kỳ. Một góc nhà yên tĩnh, hoặc ngay trên đường đi làm, đều có thể là chỗ niệm Phật. Ai nói phải sắm thứ này thứ kia mới niệm Phật được, bạn nên hỏi lại chư tăng.
Không thay chữa bệnh. Niệm Phật có thể giúp tâm an hơn, nhưng không thay thế điều trị y khoa, kể cả với các vấn đề sức khoẻ tâm thần. Khi có bệnh, hãy gặp bác sĩ, và nếu muốn, kết hợp niệm Phật như một chỗ dựa tinh thần.
Câu hỏi thường gặp
Ngày vía Phật A Di Đà là ngày nào?
Theo nếp phổ biến ở chùa Bắc tông Việt Nam, vía Phật A Di Đà là ngày 17 tháng 11 âm lịch. Nhiều chùa tổ chức lễ và khoá niệm Phật vào dịp này; ngày dương lịch thay đổi theo từng năm nên bạn xem lịch âm năm đó.
Có cần quy y mới được niệm Phật không?
Không. Bất cứ ai cũng có thể niệm danh hiệu Phật. Quy y là bước để chính thức trở thành Phật tử và có thầy hướng dẫn; nếu bạn muốn tu Tịnh độ lâu dài, nên tìm một ngôi chùa hay đạo tràng để được hướng dẫn.
Tịnh độ tông ở Nhật Bản khác Việt Nam thế nào?
Ở Nhật, Tịnh độ tông và Tịnh độ Chân tông là các tông phái có chùa, có giáo đoàn riêng, và một số tông phái cho phép tăng sĩ lập gia đình. Ở Việt Nam, Tịnh độ hòa vào chùa Bắc tông, tăng ni sống độc thân và ăn chay.
Niệm Phật bao nhiêu câu mỗi ngày là đủ?
Không có con số chung. Mỗi vị thầy khuyên một cách tùy hoàn cảnh người học, có người đặt số lượng để giữ đều đặn, có người khuyên chú trọng sự chuyên tâm. Bạn nên hỏi người hướng dẫn trực tiếp.
Gia đình khác đạo có nên mời ban hộ niệm không?
Đây là việc gia đình cần bàn với nhau và tôn trọng ý muốn của người bệnh. Nếu người bệnh là Phật tử và mong muốn, nhiều ban hộ niệm sẵn lòng đến; nếu trong nhà có ý kiến khác, nên thống nhất trước để giữ hòa khí.