Bán khoán là tục dân gian của người Việt: cha mẹ làm lễ "gửi" đứa con khó nuôi, hay ốm, hay quấy khóc làm con nuôi của nhà chùa, của một vị Thánh hay Mẫu ở đền phủ, mong đứa trẻ được che chở để lớn lên khoẻ mạnh; đứa trẻ vẫn ở nhà với cha mẹ, đến tuổi nhất định thì làm lễ chuộc về. Tục này không có trong kinh điển nhà Phật, nhưng gắn với chùa làng qua nhiều thế hệ.
Bài này kể lại tục bán khoán ở mức phổ biến: vì sao có, thường làm thế nào, lễ chuộc là gì, và các chùa ngày nay nhìn tục này ra sao. Mỗi vùng, mỗi chùa, mỗi đền có cách làm khác nhau, nên bài chỉ nêu nếp chung, không thay lời người trông coi nơi bạn định đến. Bài cũng nhắc vài điều cha mẹ cần tỉnh táo, vì trẻ hay ốm trước hết cần bác sĩ.
Bán khoán là gì: "bán" mà không phải bán
Chữ "bán" trong bán khoán dễ gây hiểu lầm. Không có cuộc mua bán nào, cũng không có chuyện đứa trẻ rời gia đình đến sống ở chùa. "Khoán" ở đây là tờ giấy làm bằng, trên đó ghi tên tuổi đứa trẻ, cha mẹ, và việc gửi con cho nơi thờ tự. Theo quan niệm dân gian, kể từ đó đứa trẻ có thêm một "cha mẹ" ở cõi thiêng che chở.
Trẻ được bán khoán thường là trẻ hay ốm vặt, khóc đêm, khó nuôi, hoặc gia đình từng mất con nên lo lắng cho đứa sau. Có nơi bán khoán vì thầy xem số nói trẻ "khắc" với cha mẹ. Nơi nhận khoán có thể là chùa, nơi gia đình gửi con cho Phật, Bồ Tát, hoặc đền phủ, nơi gửi cho Đức Thánh Trần, Mẫu, Thánh. Ở chùa, có nơi coi đứa trẻ như "con nhà chùa" theo danh nghĩa.
Trong đời sống, tục này còn để lại dấu vết qua những cách gọi trẻ như "con nhà Phật", hay những cái tên được nhà chùa đặt thêm cho trẻ. Ngày nay nhiều gia đình không còn bán khoán, nhưng ở nông thôn Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, tục này vẫn còn được nhắc.
Tục này từ đâu ra
Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian thường đặt tục bán khoán cạnh những tục cùng một nỗi lo: trẻ sơ sinh ngày xưa dễ mất vì bệnh tật, nên cha mẹ tìm mọi cách "giấu" con khỏi những điều không lành theo quan niệm thời ấy. Đặt tên xấu cho dễ nuôi, gọi tránh tên thật, kiêng khen trẻ béo đẹp, và gửi con cho một nơi thiêng làm con nuôi đều thuộc chung một lối nghĩ ấy.
Nói cách khác, bán khoán là câu trả lời của người xưa cho một nỗi sợ rất thật trong thời y tế còn kém: sợ con không qua khỏi. Gửi con cho nơi thờ tự là cách nhờ thêm một sức mạnh lớn hơn bảo vệ đứa bé. Đó là tình thương của cha mẹ, không phải điều đáng chế giễu.
Tục này gắn với chùa vì chùa làng là nơi gần gũi nhất với người dân. Nhưng xét theo giáo lý, nhà Phật không có khái niệm "bán con cho Phật" hay "Phật nhận làm con nuôi". Đây là nếp dân gian được chùa dung nạp, giống như dâng sao hay đốt vàng mã. Ở các đền phủ thờ Mẫu, Thánh, tục này lại thuộc hẳn về tín ngưỡng bản địa. Những chi tiết về nguồn gốc cụ thể từng vùng, sách vở ghi chép không thống nhất, nên bài không đưa mốc thời gian.
Một lễ bán khoán thường gồm những gì
Cách làm khác nhau nhiều giữa các vùng và giữa chùa với đền. Các bước dưới đây chỉ là nếp phổ biến được nhiều gia đình kể lại:
- Cha mẹ đến hỏi nhà chùa hoặc người trông coi đền xem nơi đó có nhận bán khoán không, cần chuẩn bị gì. Không phải nơi nào cũng nhận, và mỗi nơi có thể dặn những điều khác nhau về lễ vật, giờ giấc, người đi cùng.
- Chọn ngày theo hướng dẫn của nơi nhận; nhiều nơi làm vào ngày rằm, mùng một.
- Sắm lễ: ở chùa thường là lễ chay gồm hương, hoa, quả, có nơi thêm xôi chè. Ở đền phủ, lễ vật theo nếp riêng của đền.
- Người làm lễ viết tờ khoán hoặc sớ ghi tên, tuổi của trẻ, cha mẹ, quê quán, và lời gửi con. Có nơi đặt thêm cho trẻ một tên gọi.
- Làm lễ trước ban thờ, cha mẹ bế con lễ. Tờ khoán thường được nơi nhận giữ lại, có nơi trao một bản cho gia đình.
- Sau lễ, những dịp rằm, Tết, gia đình đưa trẻ đến lễ, như đứa con về thăm "cha mẹ nuôi".
Việc đóng góp tiền cho nơi nhận khoán là tuỳ tâm ở phần lớn chùa. Nếu có ai đưa ra mức tiền cao, giục làm gấp, hay nói "không bán khoán thì con khó sống", đó là lúc cha mẹ nên dừng lại cân nhắc.
Lễ chuộc khoán: đưa con về
Đến một độ tuổi nhất định, gia đình làm lễ chuộc khoán, hay "xin khoán về", nghĩa là xin lại đứa con từ nơi đã gửi. Tuổi chuộc không thống nhất: nhiều nơi chọn mười hai hoặc mười ba tuổi, có nơi để đến mười tám, có nơi đợi đến lúc con dựng vợ gả chồng. Cũng có gia đình không làm lễ chuộc, để con mãi là "con nhà chùa" theo danh nghĩa.
Lễ chuộc thường đơn giản hơn lễ bán: gia đình sắm lễ, đưa con đến nơi đã gửi, xin rút tờ khoán hoặc làm lễ tạ. Theo quan niệm dân gian, sau lễ này đứa trẻ đã đủ cứng cáp, không cần "cha mẹ nuôi" che chở nữa. Nhiều gia đình coi đây là dịp để con, lúc đã đủ lớn, hiểu thêm về chuyện mình từng được gửi và biết ơn nơi ấy.
Nếu gia đình đã bán khoán ở một ngôi chùa xa, hoặc chùa đã thay đổi người trông coi, việc chuộc có thể làm ở một chùa khác gần nhà sau khi hỏi ý nhà chùa. Không nên lo lắng thái quá về chuyện "chưa chuộc thì không lấy vợ chồng được"; đây là lời truyền miệng, mỗi nơi nói một khác.
Các chùa ngày nay nhìn tục bán khoán thế nào
Không có một quan điểm chung cho mọi chùa. Ở nhiều chùa làng Bắc Bộ, bán khoán vẫn được nhận như một nếp quen của làng, thầy trụ trì làm lễ đơn giản, coi đó là dịp để đứa trẻ và gia đình gắn bó với chùa. Có vị giải thích với cha mẹ rằng điều ý nghĩa nhất của việc "gửi con" là để đứa trẻ lớn lên gần gũi với những điều thiện, được dạy biết thương người, biết ơn.
Một số chùa khác, khi được hỏi bán khoán, sẽ nhẹ nhàng giới thiệu lễ quy y cho trẻ hoặc khoá lễ cầu an, giải thích rằng đây mới là nghi lễ của nhà Phật. Cũng có chùa không nhận bán khoán, coi đó là tục của đền phủ. Cách nào cũng là lựa chọn của từng chùa, phụ thuộc vào truyền thống và người trụ trì.
Điều chung mà phần lớn các vị tăng nhấn mạnh là không gieo nỗi sợ. Một đứa trẻ không bán khoán không vì thế mà "khó nuôi", và một đứa trẻ đã bán khoán vẫn cần cha mẹ chăm sóc, đưa đi khám, cho đi học như mọi trẻ khác. Nếu bạn còn phân vân, hãy hỏi thẳng thầy ở ngôi chùa gần nhà; câu trả lời từ nơi bạn sẽ đưa con đến lễ là đáng tin nhất.
Bán khoán, quy y cho trẻ, cầu an: khác nhau thế nào
Ngày nay, khi cha mẹ đến chùa hỏi bán khoán, nhiều chùa giới thiệu thêm những lựa chọn khác. Bảng dưới giúp phân biệt:
| Bán khoán | Quy y cho trẻ | Cầu an cho trẻ | |
|---|---|---|---|
| Thuộc về | Tục dân gian, chùa và đền phủ đều có | Nghi lễ nhà Phật | Nghi lễ nhà Phật |
| Ý nghĩa thường được nói | Gửi con làm con nuôi nơi thờ tự để được che chở | Trẻ được nương tựa Phật, Pháp, Tăng, nhận pháp danh | Tụng kinh cầu cho trẻ bình an |
| Thường làm khi | Trẻ hay ốm, khó nuôi, gia đình lo lắng | Gia đình theo Phật, muốn con gắn với chùa | Bất cứ lúc nào gia đình mong muốn |
| Có lễ kết thúc không | Có lễ chuộc ở tuổi nhất định, tuỳ nơi | Không, quy y không cần rút lại | Không |
| Ai quyết định | Cha mẹ, theo nếp của nơi nhận | Cha mẹ thay cho trẻ nhỏ; trẻ lớn tự quyết | Cha mẹ |
Quy y cho trẻ là việc của gia đình theo Phật; cầu an thì gia đình có thể nhờ chùa tụng kinh mà không cần đưa trẻ đến. Thủ tục cụ thể của từng chùa nên hỏi chư tăng.
Điều cha mẹ nên tỉnh táo
Tục bán khoán xuất phát từ tình thương, nhưng ngày nay cũng có người lợi dụng nỗi lo của cha mẹ. Vài điều nên nhớ:
- Trẻ hay ốm, quấy khóc, chậm lớn trước hết cần được bác sĩ nhi khám. Bán khoán hay cầu an, nếu gia đình muốn, chỉ làm song song, không thay việc đi khám.
- Không để ai doạ rằng con "khắc cha mẹ", "khó sống qua tuổi mấy" để ép bán khoán hay bán vật phẩm. Đó là lời doạ, không phải lời của nhà chùa.
- Ở phần lớn chùa, đóng góp là tuỳ tâm. Mức tiền cao, giục gấp, hoặc đòi làm thêm nhiều lễ là dấu hiệu nên dừng.
- Không giao con cho người lạ đưa đi đâu với lý do làm lễ. Lễ bán khoán đúng nếp là cha mẹ bế con đến, làm lễ, rồi cùng về.
- Tờ khoán là giấy tờ của tục lệ, không có giá trị pháp lý về quyền nuôi con hay hộ tịch.
- Khi con đủ lớn, có thể kể cho con nghe chuyện mình từng được bán khoán như một câu chuyện gia đình, không khiến con thấy sợ hay thấy mình khác người.
Câu hỏi thường gặp
Bán khoán con vào chùa có phải là cho con đi tu không?
Không. Bán khoán là tục gửi con làm con nuôi danh nghĩa của nơi thờ tự, đứa trẻ vẫn sống ở nhà với cha mẹ. Xuất gia là việc khác hẳn, cần sự tự nguyện, điều kiện và sự đồng ý của gia đình theo quy định của nhà chùa.
Bán khoán có phải là nghi lễ Phật giáo không?
Không. Đây là tục dân gian được nhiều chùa làng dung nạp, và cũng có ở các đền phủ thờ Mẫu, Thánh. Kinh điển nhà Phật không có khái niệm gửi con làm con nuôi của Phật. Nghi lễ nhà Phật gần nhất cho trẻ là quy y hoặc cầu an.
Đến tuổi nào thì chuộc khoán?
Không có tuổi thống nhất. Nhiều nơi chọn mười hai hoặc mười ba tuổi, có nơi mười tám, có nơi đợi con lập gia đình. Gia đình nên hỏi lại chính nơi đã nhận khoán, hoặc một ngôi chùa gần nhà nếu nơi cũ đã thay đổi.
Chưa chuộc khoán thì có lấy vợ lấy chồng được không?
Đây là lời truyền miệng ở một số nơi, không có căn cứ trong giáo lý nhà Phật. Nếu gia đình muốn yên lòng, có thể làm lễ chuộc trước ngày cưới. Không nên để lời đồn này thành nỗi lo cho con.
Chùa có bắt buộc nhận bán khoán không?
Không. Mỗi chùa có nếp riêng: có chùa vẫn nhận, có chùa giới thiệu lễ quy y hay cầu an cho trẻ thay thế, có chùa không làm. Cha mẹ nên hỏi trước và tôn trọng cách làm của chùa.
Trẻ hay ốm có nên bán khoán không?
Trẻ hay ốm trước hết cần được bác sĩ nhi khám để tìm nguyên nhân. Bán khoán hay cầu an là lựa chọn tâm linh của gia đình, có thể làm thêm nếu muốn, nhưng không thay việc khám chữa bệnh.