Phật giáo Hòa Hảo khác Phật giáo ở chùa thế nào: nguồn gốc, lối tu tại gia, nghi lễ

Phật giáo Hòa Hảo là một tôn giáo nội sinh, ra đời năm 1939 tại làng Hòa Hảo, An Giang, do ông Huỳnh Phú Sổ khai lập; tín đồ tu tại gia theo tôn chỉ "học Phật tu nhân", không có tăng sĩ, không xây chùa lớn, không đúc tượng, thờ cúng đơn sơ. Dù mang tên Phật giáo và tôn kính đức Phật, Hòa Hảo có giáo lý, kinh sách, tổ chức và nghi lễ riêng, không phải một hệ phái của nhà chùa như Bắc tông, Nam tông hay Khất sĩ.

Người ở ngoài Nam Bộ thường lẫn hai khái niệm này, nhất là khi thấy chữ "Phật giáo" trong tên gọi. Bài này kể gốc gác của Hòa Hảo ở mức phổ thông, so sánh những điểm khác với Phật giáo nhà chùa, và nêu những điểm chung để hiểu cho công bằng. Đây là bài phân biệt khái niệm; muốn hiểu sâu giáo lý Hòa Hảo, bạn nên hỏi trực tiếp tín đồ và chức sắc của đạo.

Gốc gác: từ Bửu Sơn Kỳ Hương đến Hòa Hảo

Vùng Thất Sơn, An Giang, từ giữa thế kỷ XIX đã là nơi khởi phát của dòng tín ngưỡng Bửu Sơn Kỳ Hương, gắn với ông Đoàn Minh Huyên, người dân thường gọi là Đức Phật Thầy Tây An. Bửu Sơn Kỳ Hương chủ trương tu tại gia, đề cao lòng hiếu nghĩa, làm phước giúp người, và có ảnh hưởng rộng trong cư dân khai hoang miền Tây.

Năm 1939, ông Huỳnh Phú Sổ, người làng Hòa Hảo, bắt đầu giảng đạo, viết các bài sấm giảng bằng thơ lục bát và song thất lục bát dễ thuộc, dễ truyền. Tín đồ coi đạo của mình là sự tiếp nối dòng Bửu Sơn Kỳ Hương, và gọi tên đạo theo tên làng nơi khai đạo. Từ An Giang, đạo lan nhanh khắp các tỉnh miền Tây.

Ngày nay, Phật giáo Hòa Hảo là một trong các tôn giáo được Nhà nước công nhận, có giáo hội riêng, tín đồ tập trung ở An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, Vĩnh Long và các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long. Đây là bối cảnh lịch sử và tôn giáo; bài viết không đi vào những vấn đề ngoài phạm vi tín ngưỡng.

So sánh Phật giáo Hòa Hảo với Phật giáo nhà chùa

Bảng dưới so ở mức phổ thông, không đánh giá hơn kém. Cột "Phật giáo nhà chùa" gom chung các hệ phái Bắc tông, Nam tông, Khất sĩ vì những điểm được so đều giống nhau giữa các hệ phái này.

Bảng cho thấy khác biệt lớn nhất là cấu trúc: Hòa Hảo không có tầng lớp xuất gia, còn mọi hệ phái nhà chùa đều đặt tăng đoàn ở trung tâm. Đó là lý do hai bên không thể xếp chung làm một.

"Học Phật tu nhân" và Tứ ân

Học Phật tu nhân. Tôn chỉ này thường được hiểu là học theo lời Phật dạy và đồng thời trau dồi đạo làm người trong đời thường. Tín đồ không rời gia đình để tu mà làm ăn, nuôi con, giúp xóm giềng như một phần của việc tu.

Tứ ân. Giáo lý Hòa Hảo đề cao bốn ân: ân tổ tiên cha mẹ, ân đất nước, ân Tam bảo, ân đồng bào và nhân loại. Việc báo đáp bốn ân được xem là nền tảng đạo đức của người tín đồ.

Giản dị trong thờ cúng. Đạo khuyên tín đồ không dùng vàng mã, không cúng lễ tốn kém, không mê tín dị đoan. Bàn thờ chỉ có những thứ đơn sơ, phần còn lại dành cho việc làm phước.

Làm phước thiện. Tín đồ Hòa Hảo nổi tiếng ở miền Tây với các hoạt động phước thiện như nấu cơm, phát nước miễn phí, góp công làm cầu, đắp đường, giúp người khó khăn. Với họ, đó là cách thực hành đạo trực tiếp nhất.

Ý nghĩa tấm trần dà. Theo cách giải thích phổ biến của đạo, màu dà là màu hòa hợp của nhiều sắc, tượng trưng cho sự hòa đồng của mọi người. Thờ trần dà thay cho tượng là để không chấp vào hình tướng.

Sấm giảng: kinh sách bằng thơ của người tín đồ

Khác với kinh điển của các hệ phái nhà chùa, vốn được dịch từ tiếng Phạn, Pali hay chữ Hán qua nhiều thế kỷ, kinh sách căn bản của Phật giáo Hòa Hảo là các tập sấm giảng và thi văn giáo lý do chính người khai đạo viết bằng tiếng Việt. Phần lớn được viết theo thể thơ lục bát và song thất lục bát, nhịp điệu gần với ca dao, nói thơ miền Tây.

Chọn thể thơ là chọn cách truyền đạo hợp với người dân quê: dễ thuộc, dễ ngâm, dễ truyền miệng, không cần biết nhiều chữ. Nội dung xoay quanh việc khuyên tu hiền, giữ đạo hiếu, làm lành, bỏ mê tín và những tập tục tốn kém. Trong các buổi sinh hoạt, tín đồ cùng đọc, cùng ngâm những đoạn quen thuộc.

Với người nghiên cứu văn hoá, đây là một nét đặc sắc: một tôn giáo nội sinh dùng chính tiếng mẹ đẻ và thể thơ dân tộc làm phương tiện truyền giáo ngay từ đầu. Bài này không trích dẫn nguyên văn; nếu muốn đọc, bạn nên tìm ấn bản do giáo hội của đạo phát hành để có văn bản chuẩn.

Những điểm chung với Phật giáo nhà chùa

Hòa Hảo tôn kính đức Phật và lấy nhiều khái niệm từ Phật giáo như Tam bảo, nhân quả, lòng từ bi. Tín đồ niệm danh hiệu Phật, giữ những điều răn đạo đức gần gũi với năm giới của người Phật tử tại gia. Nhiều gia đình Hòa Hảo ăn chay vào những ngày nhất định trong tháng, tương tự nếp ăn chay kỳ của Phật tử.

Lối tu tại gia, đề cao làm phước và hiếu nghĩa cũng có điểm gặp với tinh thần các hội cư sĩ Phật giáo ở Nam Bộ. Chính vì những điểm chung này mà người ngoài dễ nghĩ Hòa Hảo là một nhánh của Phật giáo nhà chùa.

Điểm chung không xoá được khác biệt. Một tôn giáo được xác định không chỉ qua việc tôn kính ai, mà còn qua giáo chủ, kinh sách, cách tổ chức cộng đồng, nghi lễ. Ở tất cả những điểm đó, Hòa Hảo có hệ thống riêng. Gọi đúng tên mỗi bên là cách tôn trọng cả hai, cũng như ta không gọi Cao Đài là một nhánh của bất kỳ tôn giáo nào mà Cao Đài có tôn kính.

Vì sao cần phân biệt cho đúng

Khi viết bài, làm hướng dẫn du lịch, hay đơn giản là trò chuyện, gọi nhầm Hòa Hảo là "một hệ phái Phật giáo" hay gọi một gia đình Hòa Hảo là "Phật tử chùa" có thể khiến người trong cuộc phật lòng. Với tín đồ Hòa Hảo, bản sắc riêng của đạo, nhất là lối tu tại gia không qua tăng sĩ, là điều quan trọng.

Phân biệt đúng cũng giúp tránh những hiểu lầm thực tế. Mời một vị sư đến làm lễ cho gia đình Hòa Hảo, hay mang đồ vàng mã, mâm cỗ lớn đến đám giỗ, đều không hợp nếp. Ngược lại, áp lối thờ trần dà cho một gia đình Phật tử Bắc tông cũng không đúng. Mỗi bên có nếp riêng, hỏi trước một câu là tránh được.

Với người làm nội dung, viết sách giáo khoa địa phương hay biên soạn tài liệu du lịch miền Tây, phân biệt này càng cần thiết. Một câu viết sai như "người Hòa Hảo theo Phật giáo Nam tông" có thể được sao chép đi nhiều nơi. Khi không chắc, hãy dùng tên gọi chính thức của từng tôn giáo và tham khảo tài liệu do chính tôn giáo đó phát hành.

Trong nghiên cứu và giáo dục, phân biệt này giúp hiểu bức tranh tôn giáo Nam Bộ phong phú như thế nào: bên cạnh các hệ phái Phật giáo còn có những tôn giáo nội sinh ra đời từ chính vùng đất khai hoang, mang dấu ấn văn hoá miền Tây. Đó là một phần di sản đáng được hiểu đúng.

Những tôn giáo nội sinh khác ở Nam Bộ cũng hay bị nhầm

Ngoài Hòa Hảo, Nam Bộ còn có một số đạo khác thường bị gộp nhầm với Phật giáo nhà chùa vì tên gọi hoặc lối thờ. Danh sách dưới chỉ để phân biệt tên gọi, không đi vào giáo lý.

• Bửu Sơn Kỳ Hương: dòng đạo khởi từ giữa thế kỷ XIX ở vùng Thất Sơn, An Giang, coi trọng tu tại gia và hiếu nghĩa.
• Tứ Ân Hiếu Nghĩa: đạo hình thành ở vùng Thất Sơn vào nửa sau thế kỷ XIX, cùng gốc tinh thần với Bửu Sơn Kỳ Hương, có các nơi thờ tự riêng.
• Cao Đài: tôn giáo ra đời năm 1926 ở Tây Ninh, chủ trương hợp nhất nhiều tôn giáo, thờ Thiên nhãn; có tôn kính đức Phật nhưng không phải Phật giáo.
• Các chùa, miếu của người Hoa: nhiều nơi người Việt quen gọi là chùa nhưng thực ra là miếu thờ Thiên Hậu, Quan Công hay các vị thần, không phải chùa Phật.

Gặp một nơi thờ tự mới, cách chắc nhất để biết là hỏi người coi giữ. Họ thường vui lòng giải thích, và câu hỏi tôn trọng luôn được đón nhận hơn một phỏng đoán sai.

Câu hỏi thường gặp

Tín đồ Hòa Hảo có đi chùa không?

Tín đồ Hòa Hảo tu tại gia là chính và có các nơi sinh hoạt chung của đạo. Một số người vẫn đến chùa Phật trong những dịp riêng, nhưng đó là lựa chọn cá nhân chứ không phải nếp của đạo.

Phật giáo Hòa Hảo có ăn chay không?

Đạo khuyên tín đồ ăn chay vào những ngày nhất định trong tháng, không bắt buộc chay trường. Nếp cụ thể ở mỗi gia đình có khác nhau, bạn nên hỏi chính người trong đạo nếu cần chuẩn bị bữa ăn cho họ.

Tấm trần dà là gì?

Đó là tấm vải màu dà, màu nâu đỏ hòa từ nhiều màu, dùng làm nơi tôn thờ trên bàn thờ của tín đồ Hòa Hảo thay cho tượng. Theo cách giải thích của đạo, màu dà tượng trưng cho sự hòa hợp.

Hòa Hảo và Bửu Sơn Kỳ Hương có phải là một không?

Tín đồ Hòa Hảo coi đạo mình là sự tiếp nối dòng Bửu Sơn Kỳ Hương, nhưng Hòa Hảo có người khai lập, kinh sách và tổ chức riêng từ năm 1939. Giới nghiên cứu thường xếp chúng chung một dòng tín ngưỡng nội sinh ở Thất Sơn, nhưng là hai tên gọi khác nhau.

Có thể viết "Phật tử Hòa Hảo" không?

Tín đồ Hòa Hảo đôi khi tự gọi mình là Phật tử theo nghĩa người tôn kính Phật. Khi viết bài phổ thông, cách gọi an toàn là "tín đồ Phật giáo Hòa Hảo" để người đọc không nhầm với Phật tử các hệ phái nhà chùa.

Đến nhà một gia đình Hòa Hảo cần lưu ý gì?

Nên tìm hiểu nếp thờ cúng giản dị của đạo, không mang vàng mã hay lễ vật cầu kỳ, giữ ý tứ trước bàn thờ. Những điều cụ thể khi làm khách được nhiều trang về lễ nghi hướng dẫn chi tiết; cách tốt nhất vẫn là hỏi chủ nhà.