Ni giới là cộng đồng những người nữ xuất gia trong Phật giáo, gồm sa di ni, thức xoa ma na và tỳ kheo ni. Ở Việt Nam, người nữ xuất gia đầu tiên được sử sách ghi rõ hành trạng là ni sư Diệu Nhân thời Lý, được chép trong Thiền uyển tập anh; qua các triều đại, ni giới lặng lẽ có mặt, và đến thế kỷ XX thì phát triển mạnh với các ni trường, chùa ni ở cả ba miền.
Bài này đi theo dòng thời gian: nguồn gốc ni giới từ thời Đức Phật, những người nữ xuất gia được sử Việt ghi lại, chùa ni thời Lê – Nguyễn, các ni trường thời chấn hưng, và ni giới trong các hệ phái hôm nay. Tư liệu về ni giới thời xưa ít hơn nhiều so với tăng giới, nên những chỗ không chắc được ghi rõ là tương truyền hoặc theo sách chép.
Ni giới bắt đầu từ đâu
Theo kinh điển Phật giáo, người nữ đầu tiên xuất gia là bà Ma-ha-ba-xà-ba-đề, dì ruột và là người nuôi dưỡng Đức Phật sau khi mẹ ngài mất. Kinh luật chép rằng bà cùng nhiều phụ nữ dòng họ Thích ca xin xuất gia, và sau nhiều lần thỉnh cầu, có lời can thiệp của tôn giả A-nan, thì ni đoàn được thành lập. Từ đó Phật giáo có hai bộ tăng: tăng bộ và ni bộ.
Kèm theo việc thành lập ni đoàn là tám điều quy định riêng cho ni, thường gọi là bát kính pháp. Cách hiểu và vận dụng tám điều này là chủ đề được bàn nhiều trong giới Phật học hiện đại; bài không đi vào phần giáo lý, bạn có thể tìm hiểu qua các tài liệu của chính các vị ni và hỏi trực tiếp chư ni.
Từ Ấn Độ, dòng truyền giới tỳ kheo ni theo con đường truyền bá Phật giáo đến Sri Lanka, rồi Trung Hoa. Ở nhiều nước Nam tông Đông Nam Á, dòng truyền giới này đứt đoạn trong lịch sử; ở Trung Hoa và các nước chịu ảnh hưởng Phật giáo Đại thừa như Việt Nam, Hàn Quốc, dòng tỳ kheo ni được giữ liên tục. Đây là lý do ni giới Bắc tông Việt Nam ngày nay có đủ các bậc giới.
Ni sư Diệu Nhân và những người nữ xuất gia thời Lý – Trần
Thiền uyển tập anh, bộ sách chép hành trạng các thiền sư thời Lý – Trần, có ghi về ni sư Diệu Nhân, tên tục là Lý Ngọc Kiều, xuất thân hoàng tộc nhà Lý, sống vào thế kỷ XI – XII. Sách chép bà được nuôi trong cung, lấy chồng, sau khi chồng mất thì xuất gia, tu học theo dòng thiền Tỳ-ni-đa-lưu-chi và trụ trì một ni viện ở vùng Phù Đổng, thuộc Hà Nội ngày nay. Bà được xem là vị ni đầu tiên có hành trạng rõ ràng trong sử Phật giáo Việt Nam.
Việc một vị ni được chép vào bộ sách thiền sư cho thấy vị trí của bà trong dòng thiền đương thời. Thiền uyển tập anh còn ghi lại một bài kệ của bà; nhiều sách Phật học hiện nay dẫn bài kệ này khi nói về thiền học thời Lý. Muốn đọc nguyên văn, bạn nên tìm bản dịch có chú thích của các nhà nghiên cứu Hán Nôm.
Thời Lý – Trần, Phật giáo được triều đình trọng, nhiều người trong hoàng tộc, kể cả phụ nữ, quy y hoặc xuất gia lúc về già. Tương truyền công chúa Huyền Trân, con vua Trần Nhân Tông, sau khi trở về từ Chiêm Thành đã xuất gia; câu chuyện này phổ biến trong dân gian và ở một số di tích, nhưng chi tiết không được chính sử chép đầy đủ. Phần lớn những người nữ xuất gia thời này chỉ còn lại tên hoặc không còn dấu vết trong tư liệu.
Chùa ni thời Lê – Nguyễn: những dấu vết trên bia
Từ thời Lê đến thời Nguyễn, tư liệu về ni giới chủ yếu nằm trên bia đá, chuông, khánh ở các chùa. Bia ghi công đức thường có tên các vị ni trụ trì hoặc tham gia trùng tu, bên cạnh tên những phụ nữ quý tộc, cung tần cúng ruộng, cúng tiền cho chùa. Nhiều bà hoàng, công chúa thời Lê trung hưng và thời Nguyễn quy y, cúng dường xây sửa chùa.
Ở Bắc Bộ, có những ngôi chùa ni truyền thừa qua nhiều đời, các vị ni nối tiếp nhau trụ trì. Ở Huế thời Nguyễn, một số chùa ni được xây dựng hoặc trùng tu với sự bảo trợ của hoàng tộc. Ở Nam Bộ, theo bước người khai hoang, cũng có các vị ni dựng am, lập chùa. Nhưng tư liệu còn lại rời rạc, chưa có công trình tổng hợp đầy đủ được biết rộng rãi.
Đây là mảng còn nhiều khoảng trống cho người nghiên cứu: đọc bia, chuông, gia phả chùa ni để dựng lại lịch sử. Nếu chùa quê bạn có bia cổ ghi tên các vị ni, việc chụp ảnh, ghi chép cẩn thận và gửi cho các nhà nghiên cứu Hán Nôm là một cách góp phần giữ lại phần lịch sử này.
Ni giới thế kỷ XX: các ni trường và người mở đường
Phong trào chấn hưng Phật giáo đầu thế kỷ XX mở ra giai đoạn phát triển mạnh của ni giới. Bảng dưới gom những nét chính theo vùng, ở mức sử liệu phổ thông; chỉ nhắc tên những vị đã viên tịch, được giới Phật học ghi nhận rộng rãi.
| Vùng, hệ phái | Nét chính | Người thường được nhắc |
|---|---|---|
| Huế, miền Trung | Các ni trường, ni học đường được mở trong phong trào chấn hưng; ni giới tham gia giáo dục, từ thiện | Ni trưởng Diệu Không, gắn với chùa Hồng Ân |
| Nam Bộ, Bắc tông | Ni giới tổ chức thành ni bộ, mở trường ni, chùa ni, cơ sở từ thiện | Ni trưởng Như Thanh, gắn với chùa Huê Lâm |
| Hệ phái Khất sĩ | Ni giới Khất sĩ hình thành cùng hệ phái, có hệ thống tịnh xá ni riêng | Ni trưởng Huỳnh Liên, gắn với tịnh xá Ngọc Phương |
| Bắc Bộ | Các chùa ni truyền thừa nhiều đời tiếp tục sinh hoạt, ni giới tham gia các hội Phật giáo | Tư liệu tản mát, nhiều vị không được chép tên |
Những vị được nhắc ở đây là người có công lớn với việc học và tổ chức của ni giới vùng mình; bên cạnh họ là hàng nghìn vị ni vô danh dạy học, nuôi trẻ, chăm người bệnh. Thông tin chi tiết về hành trạng, bạn nên tìm trong tiểu sử do chính các chùa và hệ phái biên soạn.
Ni giới hôm nay
Số lượng và tổ chức. Ni giới là lực lượng đông đảo trong Phật giáo Việt Nam hiện nay. Trong Giáo hội Phật giáo Việt Nam có tổ chức riêng chăm lo cho ni giới. Ni Bắc tông và ni Khất sĩ có đủ các bậc giới từ sa di ni đến tỳ kheo ni, có giáo phẩm Ni sư, Ni trưởng.
Nam tông. Phật giáo Nam tông Việt Nam, theo truyền thống chung của các nước Nam tông Đông Nam Á, có các tu nữ giữ tám hoặc mười giới, sống trong chùa hoặc khu riêng. Đây là đặc điểm lịch sử của truyền thống, được tôn trọng như nếp riêng.
Học và nghiên cứu. Nhiều vị ni học ở các học viện Phật giáo, du học, làm luận văn, dịch kinh, giảng dạy. Nhiều ni viện có trường ni riêng hoặc lớp học dành cho ni sinh.
Từ thiện và giáo dục. Từ lâu, nhiều chùa ni mở lớp học tình thương, nuôi trẻ mồ côi, chăm người già neo đơn, tổ chức nấu ăn ở bệnh viện. Đây là những việc lặng lẽ nhưng gắn chặt với hình ảnh các vị ni trong mắt nhiều người Việt.
Cách gọi. Phật tử gọi các vị ni là sư cô, ni sư, sư bà, ni trưởng tuỳ tuổi và giáo phẩm. Ở Bắc Bộ, vị ni trụ trì cao tuổi thường được gọi là sư bà.
Một ni viện sinh hoạt thế nào
Nhịp ngày ở chùa ni không khác nhiều so với chùa tăng: thức chúng sớm, thời kinh khuya, chấp tác, quá đường, học, thời kinh chiều, chỉ tịnh. Điểm khác nằm ở cách tổ chức: chùa ni do các vị ni trụ trì và điều hành hoàn toàn, từ việc dạy dỗ sa di ni đến lo tài chính, xây sửa. Ni viện lớn có thể có hàng chục, hàng trăm vị ni cùng tu học, chia ra các ban phụ trách bếp, hương đăng, tiếp khách, giáo dục.
Theo luật tạng, một số sinh hoạt của ni gắn với tăng bộ, như việc định kỳ thỉnh chư tăng giáo giới, việc an cư gần trú xứ có tăng, hay thọ giới trước nhị bộ tăng. Trên thực tế, mỗi ni viện có mối liên hệ với một số chùa tăng, thường là chùa tổ của dòng truyền thừa, để giữ đủ các nghi thức này.
Phật tử nữ thường thấy gần gũi khi đến chùa ni: có thể ở lại tu học, dự khoá tu, nói chuyện riêng với các vị ni về những nỗi niềm của phụ nữ. Đó cũng là một trong những lý do chùa ni ở Việt Nam có vị trí đặc biệt trong đời sống của nhiều phụ nữ Phật tử.
Vì sao lịch sử ni giới khó viết
Người tìm hiểu lịch sử ni giới Việt Nam sẽ gặp một khó khăn lớn: tư liệu rất ít. Các bộ sách chép thiền sư, các bia ký thời xưa chủ yếu ghi về tăng giới; những vị ni nếu được nhắc thì thường chỉ có tên, không có hành trạng. Nhiều chùa ni nhỏ không có điều kiện ghi chép, hoặc tư liệu đã mất qua chiến tranh, thiên tai.
Vì vậy, những gì biết được về ni giới trước thế kỷ XX phần lớn đến từ việc ghép các mảnh nhỏ: một dòng trong Thiền uyển tập anh, một tên trên bia hậu, một câu chuyện tương truyền ở địa phương. Người viết cần thận trọng, phân biệt đâu là sử liệu, đâu là truyền thuyết, tránh tô vẽ thêm.
Từ thế kỷ XX, tư liệu phong phú hơn nhờ báo chí Phật giáo thời chấn hưng, tiểu sử do các chùa biên soạn, và các công trình nghiên cứu gần đây. Nhiều nhà nghiên cứu, trong đó có chính các vị ni, đang tiếp tục làm rõ phần lịch sử này. Nếu bạn quan tâm, các tạp chí Phật học và luận văn ở học viện Phật giáo là nguồn đáng tìm đọc.
Câu hỏi thường gặp
Ni cô và sư cô khác nhau thế nào?
Hai chữ thường được dùng gần như nhau để gọi người nữ xuất gia. Sư cô là cách gọi trang trọng hơn, thường dành cho vị đã thọ giới tỳ kheo ni. Ni cô hay dùng trong văn nói và văn chương để chỉ chung người nữ tu.
Ni sư Diệu Nhân sống vào thời nào?
Theo Thiền uyển tập anh, ni sư Diệu Nhân sống vào thời Lý, khoảng thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XII, xuất thân hoàng tộc, tu theo dòng thiền Tỳ-ni-đa-lưu-chi. Bà là vị ni đầu tiên có hành trạng được ghi rõ trong sử Phật giáo Việt Nam.
Phật giáo Nam tông Việt Nam có tỳ kheo ni không?
Theo truyền thống phổ biến của các nước Nam tông Đông Nam Á, dòng truyền giới tỳ khưu ni không còn liên tục, nên phụ nữ thường tu như tu nữ giữ tám hoặc mười giới. Chi tiết về hiện trạng xin hỏi trực tiếp chư tăng Nam tông.
Ni giới có giáo phẩm như tăng giới không?
Có. Trong Giáo hội Phật giáo Việt Nam, giáo phẩm bên ni gồm Ni sư và Ni trưởng, tương ứng với Thượng tọa và Hòa thượng bên tăng, được xét và tấn phong theo Hiến chương.
Muốn tìm hiểu sâu về lịch sử ni giới thì đọc ở đâu?
Bạn có thể tìm các bản dịch có chú thích của Thiền uyển tập anh, các công trình lịch sử Phật giáo Việt Nam, tạp chí Phật học, luận văn ở các học viện Phật giáo, và tiểu sử do chính các chùa ni biên soạn.
Chùa ni có đón Phật tử nam đến lễ không?
Có. Chùa ni đón mọi Phật tử và khách đến lễ Phật, dự khoá lễ. Một số sinh hoạt nội bộ, như ở lại qua đêm, có quy định riêng cho nam và nữ. Bạn nên hỏi trước nhà chùa nếu cần ở lại.