Chú tiểu, sa di, tỳ kheo khác nhau thế nào: các chặng trong đời người xuất gia

Chú tiểu là cách gọi thân mật người mới xuất gia, thường còn nhỏ tuổi, chưa thọ giới hoặc mới thọ mười giới; sa di là người xuất gia đã thọ mười giới; tỳ kheo là người xuất gia đã đủ hai mươi tuổi và thọ giới lớn, tức giới cụ túc. Bên nữ tương ứng có cô tiểu, sa di ni, thức xoa ma na và tỳ kheo ni. Ba chữ này không phải chức vụ mà là các chặng nối nhau trong đời tu.

Bài này giải thích từng chặng: ai ở chặng đó, giữ những gì, sống thế nào trong chùa, và chặng nọ chuyển sang chặng kia ra sao. Số điều giới nêu theo cách phổ biến của Phật giáo Bắc tông Việt Nam, có so với Nam tông. Nội dung từng điều giới là phần giáo lý, xin hỏi chư tăng, ni nơi bạn sinh hoạt; diễn trình lễ truyền giới có bài riêng ở mục nghi lễ.

Các chặng của người xuất gia nhìn một lượt

Bảng dưới xếp các chặng theo thứ tự thường gặp ở Phật giáo Bắc tông Việt Nam. Tên gọi trong ngoặc là cách gọi thông dụng hoặc tên Pali tương ứng.

Số giới khác nhau giữa Bắc tông và Nam tông vì mỗi bên theo một bộ luật: Phật giáo Bắc tông Việt Nam phổ biến dùng Tứ phần luật, Nam tông dùng luật tạng Pali. Đây là khác biệt về văn bản truyền thừa, không phải về mức độ nghiêm khắc.

Chú tiểu: tên gọi thân mật của người mới vào chùa

Chữ "chú tiểu" không phải tên một bậc giới chính thức. Người Việt dùng nó để gọi những người xuất gia còn nhỏ hoặc mới xuống tóc, chưa thọ giới lớn. Một chú tiểu có thể mới bảy tám tuổi, có thể đã mười bảy mười tám. Ở nhiều chùa miền Bắc, các em nhỏ còn được gọi là chú điệu, cô điệu; ở miền Nam phổ biến chữ chú tiểu, cô tiểu.

Đời sống chú tiểu xoay quanh ba việc: học phổ thông, học việc chùa và học oai nghi. Buổi sáng các em đến trường như bạn bè cùng tuổi; chiều về học thuộc các thời kinh, học cách thỉnh chuông, gõ mõ, quét dọn, phụ bếp. Người dạy là vị bổn sư hoặc một vị lớn hơn được giao kèm cặp. Nhiều chùa giữ nếp chú tiểu để một chỏm tóc nhỏ cho đến khi thọ giới sa di.

Hình ảnh chú tiểu tròn trịa, ngộ nghĩnh rất quen trong tranh, tượng trang trí và mạng xã hội. Đời thật thì khác: các em cũng mệt khi dậy sớm, cũng nhớ nhà, cũng có lúc học kém. Các vị thầy có kinh nghiệm thường nhắc rằng chú tiểu trước hết là một đứa trẻ cần được nuôi dạy cẩn thận, và việc học văn hoá không được phép xếp sau việc chùa.

Không phải chú tiểu nào lớn lên cũng ở lại chùa. Có em đến tuổi trưởng thành chọn trở về đời sống gia đình. Đó là chuyện bình thường và được nhiều chùa chấp nhận, nhất là khi các em vào chùa từ khi còn quá nhỏ để tự quyết.

Sa di: chặng học luật đầu tiên

Thọ mười giới. Sa di là người xuất gia đã thọ mười giới. Theo cách nêu phổ biến, mười giới này gồm năm giới mà Phật tử tại gia cũng giữ, cộng thêm những giới riêng của người xuất gia liên quan đến trang sức, giải trí, chỗ nằm, giờ ăn và việc giữ tiền bạc. Cách hiểu và giữ từng giới do vị thầy giảng.

Tuổi sa di. Sách luật chia sa di theo tuổi: từ bảy đến mười ba tuổi gọi là khu ô sa di, ý là chỉ mới đủ sức đuổi quạ giữ lúa phơi; từ mười bốn đến mười chín là ứng pháp sa di, đủ tuổi học và theo pháp; từ hai mươi trở lên mà chưa thọ giới lớn gọi là danh tự sa di. Cách chia này cho thấy sa di có thể ở nhiều độ tuổi rất khác nhau.

Học gì ở chặng này. Ở chùa Bắc tông, sa di học các bộ luật nhỏ dành cho người mới, học oai nghi đi đứng ăn mặc, học kinh nhật tụng, học Hán Việt căn bản. Nhiều vị đi học các lớp Phật học sơ cấp, trung cấp. Đây là thời gian dài nhất để rèn nếp sống trước khi nhận trách nhiệm của tỳ kheo.

Vị trí trong chùa. Sa di ngồi, đứng sau các vị tỳ kheo trong nghi lễ và trong trai đường, làm nhiều việc chung trong chùa và hầu thầy. Trong một số khoá lễ, sa di chưa được làm những phần dành cho tỳ kheo. Thứ bậc này không phải để coi thường người dưới mà để giữ trật tự của một đời sống tập thể.

Thức xoa ma na: chặng riêng của người nữ xuất gia

Bên ni có một chặng mà bên tăng không có: thức xoa ma na, phiên âm từ tiếng Phạn, thường được dịch là học pháp nữ. Sau khi là sa di ni, người nữ xuất gia trải qua khoảng hai năm học thêm sáu pháp trước khi được thọ giới tỳ kheo ni. Theo cách giải thích phổ biến trong luật tạng, chặng này có từ thời Đức Phật, gắn với nhu cầu kiểm chứng sức khoẻ và sự kiên định trước khi nhận giới lớn.

Ở Việt Nam, ni giới Bắc tông và hệ phái Khất sĩ giữ chặng này trong các giới đàn ni. Người dự thức xoa ma na sinh hoạt như sa di ni nhưng chịu sự theo dõi, dạy dỗ kỹ hơn của các vị ni trưởng, ni sư. Khi đủ thời gian và đủ tuổi, họ được giới thiệu lên giới đàn thọ giới tỳ kheo ni.

Lễ thọ giới tỳ kheo ni theo luật Bắc tông có điểm riêng: người nữ thọ giới trước ni bộ rồi lại thọ trước tăng bộ, gọi là nhị bộ tăng. Chi tiết nghi thức thuộc phần nghi lễ; ở đây chỉ cần biết rằng con đường của người nữ xuất gia trong truyền thống này dài hơn một chặng so với bên tăng.

Phật giáo Nam tông ở Việt Nam, theo truyền thống phần lớn các nước Đông Nam Á, không có dòng truyền giới tỳ khưu ni liên tục. Phụ nữ muốn tu theo truyền thống này thường sống như tu nữ, giữ tám hoặc mười giới, mặc y phục riêng. Đây là đặc điểm lịch sử của từng truyền thống, không phải chỗ để so sánh hơn kém.

Tỳ kheo: thọ giới lớn và bắt đầu tính hạ

Tỳ kheo là người xuất gia nam đã thọ giới cụ túc, nghĩa là giới đầy đủ. Muốn thọ giới này, theo luật phải đủ hai mươi tuổi; các tổ chức Phật giáo hiện nay còn đặt thêm điều kiện về thời gian tu học và trình độ, kèm kỳ khảo hạch trước giới đàn. Người thọ giới phải được bổn sư giới thiệu.

Từ khi thọ giới lớn, vị tỳ kheo bắt đầu tính tuổi hạ, hay hạ lạp: mỗi mùa an cư trọn vẹn là một hạ. Trong tăng đoàn, thứ tự ngồi, đứng, đi theo tuổi hạ chứ không theo tuổi đời. Vì thế bạn có thể thấy một vị trẻ đứng trước một vị lớn tuổi hơn mà xuất gia muộn.

Tỳ kheo được tham gia đầy đủ các sinh hoạt của tăng đoàn: dự lễ bố tát định kỳ, tức buổi đọc lại giới bổn mỗi nửa tháng; dự các khoá lễ lớn; về sau có thể làm thầy truyền giới, nhận đệ tử, làm trụ trì khi đủ hạ và được giáo hội bổ nhiệm. Trách nhiệm tăng theo mỗi chặng, và cái nhìn của Phật tử với vị tỳ kheo cũng khác với chú tiểu.

Những danh xưng như Đại đức, Thượng tọa, Hòa thượng mà bạn hay nghe là tôn xưng và giáo phẩm dành cho tỳ kheo theo tuổi đời, tuổi hạ và quy định của giáo hội, không phải những bậc giới mới. Phần này có bài riêng trong cùng mục.

Từ chặng này sang chặng khác: ai quyết định và mất bao lâu

Người xuất gia không tự mình chuyển chặng. Ở mỗi bước, vị bổn sư là người xét xem đệ tử đã sẵn sàng chưa: đã thuộc thời kinh, đã giữ được nếp sinh hoạt, đã học xong phần luật cần học, tính tình đã chín chắn chưa. Khi thầy thấy đủ, thầy giới thiệu đệ tử lên giới đàn hoặc làm lễ tại chùa theo quy định. Nếu thầy thấy chưa đủ, đệ tử chờ thêm, có khi vài năm.

Thời gian giữa các chặng vì vậy rất khác nhau. Theo nếp phổ biến, từ khi xuống tóc đến khi thọ giới sa di có thể vài tháng đến vài năm; từ sa di lên tỳ kheo phải chờ đủ hai mươi tuổi, đủ thời gian tu học theo quy định của ban tổ chức giới đàn và qua khảo hạch. Một chú tiểu vào chùa năm tám tuổi có thể mất hơn mười năm mới thọ giới lớn; một người xuất gia năm ba mươi tuổi có thể đi nhanh hơn nhưng vẫn phải qua đủ các chặng.

Lịch giới đàn cũng ảnh hưởng. Giới đàn lớn không tổ chức hằng tháng; nhiều địa phương vài năm mới có một kỳ. Vì thế hai người cùng xuất gia một năm có thể thọ giới lớn cách nhau khá xa. Người ngoài nhìn vào không nên vội so sánh ai đi nhanh, ai đi chậm: mỗi người có thầy, có chùa, có hoàn cảnh riêng.

Những hiểu lầm hay gặp về các chặng xuất gia

Cứ cạo đầu là sa di. Không hẳn. Có người đã xuống tóc nhiều năm nhưng chưa được thầy cho thọ giới sa di. Có chùa cho thọ giới ngay sau lễ xuống tóc. Muốn biết một vị đang ở chặng nào, cách tự nhiên nhất là hỏi chính vị đó hoặc người trong chùa.

Sa di lâu năm là tu chưa tới. Việc thọ giới lớn phụ thuộc tuổi, thời gian tu học, sự giới thiệu của thầy và lịch giới đàn. Một vị sa di hai mươi lăm tuổi có thể đơn giản là chưa gặp kỳ giới đàn phù hợp hoặc thầy muốn học thêm. Không nên suy diễn về con người qua chặng giới.

Chú tiểu nào cũng sẽ thành sư. Nhiều em vào chùa từ nhỏ, đến tuổi trưởng thành tự chọn con đường khác. Nhiều chùa chủ động để các em có đủ học vấn phổ thông để có lựa chọn ấy.

Ni là bậc thấp hơn tăng. Tăng và ni là hai bộ của tăng đoàn, theo luật có những quy định riêng cho mỗi bên. Cách hiểu các quy định ấy là phần giáo lý và lịch sử phức tạp; muốn tìm hiểu kỹ, bạn nên đọc tài liệu của chính các vị ni và hỏi trực tiếp chư ni.

Câu hỏi thường gặp

Chú tiểu có được về thăm nhà không?

Có, theo sự cho phép và sắp xếp của vị bổn sư. Nhiều chùa cho các em về thăm vào dịp Tết, hè hoặc khi gia đình có việc. Cha mẹ cũng có thể lên chùa thăm con theo giờ chùa cho phép.

Sa di và tỳ kheo mặc áo có khác nhau không?

Có khác ở một số chi tiết y áo tuỳ truyền thống và quy định của từng hệ phái. Phần y áo, màu y và cách mặc thuộc mục vật phẩm của người tu, có ở trang chuyên về pháp khí, vật phẩm nhà Phật.

Tỳ kheo và tỳ khưu có phải là một không?

Cùng chỉ người xuất gia nam đã thọ giới lớn. Phật giáo Bắc tông Việt Nam quen dùng chữ tỳ kheo; Phật giáo Nam tông quen dùng tỳ khưu, gần âm Pali bhikkhu hơn. Hai cách viết đều đúng trong truyền thống của mình.

Có bậc nào cao hơn tỳ kheo không?

Về giới thì tỳ kheo, tỳ kheo ni là bậc giới đầy đủ của người xuất gia. Bồ tát giới là giới theo tinh thần Đại thừa, người xuất gia và tại gia đều có thể thọ. Các danh xưng Thượng tọa, Hòa thượng là giáo phẩm, không phải bậc giới.

Thức xoa ma na kéo dài bao lâu?

Theo cách nêu phổ biến trong luật tạng là hai năm, trong đó người nữ xuất gia học thêm sáu pháp và được các vị ni lớn theo dõi. Thời gian thực tế có thể dài hơn tuỳ lịch giới đàn và sự giới thiệu của bổn sư.

Người lớn tuổi mới xuất gia có phải qua đủ các chặng không?

Có. Người xuất gia ở tuổi nào cũng bắt đầu từ tập sự, rồi sa di, rồi mới đến giới lớn khi đủ điều kiện. Tuổi hạ tính từ khi thọ giới lớn, nên người xuất gia muộn thường ít hạ hơn những vị trẻ hơn mình.