Lễ Phật thành đạo là ngày kỷ niệm thái tử Tất-đạt-đa, sau nhiều năm tìm đạo, chứng ngộ dưới cội bồ đề ở Bồ-đề đạo tràng (Bodh Gaya, Ấn Độ) và trở thành Đức Phật. Phật giáo Bắc truyền ở Việt Nam cử hành lễ này vào mùng 8 tháng Chạp (tháng Mười hai) âm lịch. Phật giáo Nam truyền không có ngày riêng, vì coi thành đạo cùng ngày trăng tròn tháng Vesak với đản sinh và Niết bàn.
Trong ba ngày lễ lớn gắn với cuộc đời Đức Phật, Thành đạo thường được nhà chùa coi là ngày có ý nghĩa sâu nhất, vì đó là lúc một con người trở thành bậc giác ngộ, khởi đầu cho cả một truyền thống tôn giáo. Bài này kể lại sự kiện theo những gì kinh văn và sử liệu ghi nhận, nói vì sao ngày ấy rơi vào tháng Chạp theo nếp Bắc truyền, các tục quen thuộc như bát cháo mùng 8, và chùa Việt cử hành ngày lễ thế nào. Phần giáo lý về nội dung giác ngộ không được giảng ở đây; muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Sáu năm tìm đạo trước đêm thành đạo
Theo truyền thống, sau khi rời hoàng cung, thái tử tìm học với những vị thầy tu thiền nổi tiếng đương thời, đạt các tầng thiền định cao nhưng thấy chưa giải quyết được câu hỏi về khổ đau. Ông rời họ, cùng năm người bạn đồng tu thực hành khổ hạnh trong rừng Ưu-lâu-tần-loa, gần sông Ni-liên-thiền, ăn uống cực ít đến mức thân thể kiệt quệ.
Kinh văn kể rằng đến một lúc, ông nhận ra hành hạ thân xác không đưa tới trí tuệ, cũng như hưởng thụ không đưa tới tự do. Ông nhận bát cháo sữa của một thiếu nữ tên Tu-xà-đa (Sujata), tắm ở sông, phục hồi sức lực. Năm người bạn đồng tu cho rằng ông đã bỏ cuộc và rời đi. Con đường ở giữa hai cực đoan này về sau được gọi là trung đạo, một khái niệm trung tâm mà phần giải thích kỹ thuộc về giáo lý.
Về độ dài thời gian tìm đạo, truyền thống thường nói sáu năm. Về tuổi thành đạo, kinh văn Nam truyền chép là 35 tuổi, trong khi nhiều sách Bắc truyền phổ biến ở Việt Nam ghi Ngài xuất gia năm 19 tuổi và thành đạo năm 30 tuổi. Hai con số khác nhau phản ánh hai dòng truyền thống văn bản; bài viết tôn trọng cả hai và không chọn bên nào.
Đêm dưới cội bồ đề theo kinh văn
Theo truyền thống, Ngài trải cỏ ngồi dưới một gốc cây pippala bên bờ sông Ni-liên-thiền, phát nguyện không rời chỗ ngồi nếu chưa tìm ra chân lý. Kinh văn mô tả cuộc đối đầu với Ma vương (Mara) bằng hình ảnh quân ma, mưa tên, mỹ nữ; giới nghiên cứu và nhiều nhà giảng giải hiểu đây là biểu tượng cho những ham muốn, sợ hãi, nghi ngờ bên trong người tu. Hình ảnh Đức Phật đưa tay phải chạm đất làm chứng, gọi là ấn xúc địa, trở thành một tư thế quen thuộc trong nghệ thuật Phật giáo.
Kinh văn kể rằng qua ba canh của đêm ấy, Ngài lần lượt đạt ba loại tuệ giác, và khi sao mai mọc thì hoàn toàn giác ngộ. Hình ảnh sao mai được nhấn mạnh trong văn học Bắc truyền và Thiền tông, nhiều bài thơ thiền về sau nhắc đến. Từ đó cây pippala được gọi là cây bồ đề, nghĩa là cây giác ngộ, và Ngài được gọi là Phật, bậc giác ngộ.
Về thời gian Ngài ở lại quanh cội bồ đề, hai truyền thống kể khác nhau. Văn học Bắc truyền phổ biến ở Việt Nam thường nói Ngài thiền định 49 ngày đêm trước khi thành đạo. Kinh văn Nam truyền lại kể rằng sau khi thành đạo, Ngài ở quanh cội bồ đề bảy tuần lễ, mỗi tuần một nơi, rồi mới lên đường đi giảng pháp. Con số 49 ngày quen thuộc với người Việt có nguồn từ cả hai cách kể này.
Vì sao Bắc tông chọn mùng 8 tháng Chạp
Không có ngày tháng chung trong kinh gốc. Kinh văn Ấn Độ không ghi ngày theo lịch Trung Hoa. Truyền thống Nam truyền đặt thành đạo vào trăng tròn tháng Vesak. Khi Phật giáo vào Trung Hoa, các nhà chú giải chuyển đổi theo nhiều cách tính lịch khác nhau, và qua thời gian, mùng 8 tháng Chạp trở thành ngày được dùng phổ biến nhất trong khối Bắc truyền.
Con số 8 lặp lại. Theo truyền thống Bắc truyền cũ, đản sinh là mùng 8 tháng Tư, xuất gia mùng 8 tháng Hai, thành đạo mùng 8 tháng Chạp. Sự lặp lại này cho thấy đây là một hệ quy ước lịch đã được sắp xếp, chứ không phải ba ngày được ghi chép độc lập.
Tháng Chạp trùng với tục cuối năm. Ở Trung Hoa, ngày mùng 8 tháng Chạp vốn có lễ Lạp tế cuối năm từ trước khi Phật giáo du nhập. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng ngày lễ Phật giáo và tục cũ đã hoà vào nhau, sinh ra cái tên Lạp Bát, tức mùng 8 tháng Lạp.
Việt Nam giữ theo nếp Bắc truyền. Phật giáo Bắc tông Việt Nam kế thừa ngày này cùng nhiều nghi thức Hán truyền. Ngày nay các chùa Bắc tông vẫn làm lễ Thành đạo vào mùng 8 tháng Chạp, dù ngày Phật đản đã chuyển sang rằm tháng Tư.
Bát cháo mùng 8 và các tục quanh ngày Thành đạo
Từ chi tiết bát cháo sữa của nàng Tu-xà-đa, văn hoá Phật giáo Bắc truyền sinh ra một số tục gắn với ngày Thành đạo. Ở Việt Nam, mức độ phổ biến của từng tục khác nhau nhiều giữa các chùa:
- Cháo Lạp Bát ở Trung Hoa. Các chùa nấu cháo từ nhiều loại hạt, đậu, quả khô để dâng Phật và chia cho mọi người; tục này lan ra dân gian thành món ăn cuối năm.
- Chùa Việt nấu cháo hoặc chè dâng cúng. Một số chùa Bắc tông ở Việt Nam có nếp nấu cháo sữa, cháo đậu hay chè dâng Phật vào ngày này, rồi chia cho Phật tử dự lễ, như một cách nhắc lại bát cháo trước đêm thành đạo.
- Khoá tu, khoá lễ đêm. Có đạo tràng tổ chức khoá lễ hoặc ngồi thiền đến khuya để tưởng niệm đêm thành đạo, kết thúc vào sáng sớm.
- Bố thí, phát quà. Vì rơi vào tháng Chạp, nhiều chùa ghép ngày Thành đạo với hoạt động tặng quà Tết cho người khó khăn.
- Tuần lễ Thành đạo. Một số chùa tổ chức chuỗi sinh hoạt kéo dài vài ngày quanh mùng 8, gồm giảng về cuộc đời Đức Phật, triển lãm ảnh, thi tìm hiểu cho thiếu nhi.
Không tục nào trong số này là bắt buộc với Phật tử tại gia. Phần đi lễ chùa trong tháng Chạp, lễ tạ cuối năm và chọn ngày đi lễ là chuyện khác, được bàn ở các trang du lịch tâm linh trong hệ.
Những hiểu lầm hay gặp quanh ngày Thành đạo
"Thành đạo là ngày Phật ra đời." Đây là nhầm lẫn phổ biến nhất, nhất là ở người nghe chữ Vesak và biết Nam tông gộp ba sự kiện. Với Bắc tông Việt Nam, Phật đản là rằm tháng Tư, còn mùng 8 tháng Chạp chỉ kỷ niệm sự kiện giác ngộ. Khi viết thiệp hay bài giới thiệu cho chùa Bắc tông, bạn nên tách rõ hai ngày.
"Cây bồ đề nào cũng là cây Phật thành đạo." Bồ đề là tên một loài cây (Ficus religiosa), có mặt khắp Nam Á và Đông Nam Á. Chỉ cây ở Bồ-đề đạo tràng và những cây có ghi chép chiết từ đó mới mang ý nghĩa lịch sử đặc biệt. Cây bồ đề ở sân chùa làng là cây cùng loài, được trồng vì ý nghĩa biểu tượng.
"Ngày Thành đạo phải ăn chay cả tháng Chạp." Không có quy định nào như vậy. Nhiều Phật tử ăn chay vào ngày mùng 8 hoặc theo lịch chay kỳ của mình. Ăn chay bao nhiêu là chuyện tự nguyện, nên vừa sức và hỏi chuyên gia dinh dưỡng nếu bạn có bệnh nền.
"Ma vương là một con quỷ có thật trong chùa." Kinh văn kể chuyện Ma vương bằng ngôn ngữ hình ảnh của thời đại mình. Nhiều nhà giảng giải hiểu Ma vương là biểu tượng cho phiền não, sợ hãi và ham muốn trong tâm người tu. Cách hiểu nào phù hợp, bạn nên nghe chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt giảng giải, thay vì sợ hãi theo lời đồn.
Bồ-đề đạo tràng hôm nay: di sản thế giới và cây bồ đề con cháu
Nơi Đức Phật thành đạo nay thuộc bang Bihar, miền đông Ấn Độ. Quần thể đền Mahabodhi ở đây được UNESCO ghi vào danh sách Di sản thế giới năm 2002. Ngôi đền tháp chính có lịch sử xây dựng và trùng tu qua nhiều thời kỳ; truyền thống cho rằng vua A-dục là người đầu tiên dựng đền thờ tại chỗ này vào thế kỷ III trước Công nguyên.
Cây bồ đề hiện đứng sau đền không phải chính cây hơn hai nghìn năm trước, mà được hiểu là cây hậu duệ, mọc từ cành chiết của các thế hệ cây trước. Theo truyền thống Sri Lanka, một cành của cây gốc đã được đưa sang đảo này từ thế kỷ III trước Công nguyên, và cây ở Anuradhapura được coi là một trong những cây trồng có niên đại ghi chép lâu đời nhất.
Ở Việt Nam, nhiều chùa trồng cây bồ đề được chiết từ Bồ-đề đạo tràng hoặc từ cây ở Sri Lanka, thường có câu chuyện riêng về người mang về. Những thông tin này bạn nên tra theo tài liệu của chính ngôi chùa; khi không có văn bản rõ ràng, nên đọc như lời truyền. Với Phật tử Việt, hành hương Bồ-đề đạo tràng đã trở thành một chuyến đi phổ biến, thường được ghép với Lâm-tì-ni, Lộc Uyển và Câu-thi-na trong cùng một hành trình.
Ba ngày lễ về cuộc đời Đức Phật theo nếp Bắc tông Việt Nam
Để không nhầm lẫn, bảng dưới đặt ngày Thành đạo cạnh các ngày lễ khác về cuộc đời Đức Phật mà chùa Bắc tông Việt Nam thường cử hành. Ngày âm lịch là quy ước phổ biến; mỗi chùa có thể dời buổi lễ vào ngày gần nhất cho tiện Phật tử.
| Sự kiện | Ngày âm lịch | Nơi xảy ra theo truyền thống | Nam tông |
|---|---|---|---|
| Đản sinh | Rằm tháng Tư (trước đây nhiều nơi mùng 8 tháng Tư) | Vườn Lâm-tì-ni, nay thuộc Nepal | Trăng tròn tháng Vesak |
| Xuất gia | Mùng 8 tháng Hai | Thành Ca-tì-la-vệ | Không có ngày lễ riêng phổ biến |
| Thành đạo | Mùng 8 tháng Chạp | Bồ-đề đạo tràng, bang Bihar, Ấn Độ | Gộp vào lễ Vesak |
| Nhập Niết bàn | Rằm tháng Hai | Câu-thi-na, bang Uttar Pradesh, Ấn Độ | Gộp vào lễ Vesak |
Nhìn vào bảng, bạn sẽ thấy tháng Hai âm lịch có hai ngày lễ gần nhau là xuất gia và Niết bàn, nên một số chùa tổ chức tuần lễ tu học từ mùng 8 đến rằm tháng Hai. Ngày Thành đạo thì đứng riêng ở cuối năm, rơi vào lúc nhà nhà chuẩn bị Tết, nên thường lặng lẽ hơn Phật đản và Vu Lan.
Câu hỏi thường gặp
Ngày Thành đạo có phải ngày Phật tử bắt buộc phải đi chùa không?
Không có quy định bắt buộc. Nhiều Phật tử đến chùa dự khoá lễ, nhiều người tụng kinh tại gia hoặc chỉ dâng hương. Nếu bận, bạn có thể dự lễ vào ngày cuối tuần gần nhất mà chùa tổ chức; điều nhà chùa nhấn mạnh là tinh thần nhớ đến sự kiện, không phải con số ngày.
Tu-xà-đa là ai và có thật không?
Tu-xà-đa (Sujata) là thiếu nữ dâng bát cháo sữa cho thái tử trước đêm thành đạo, được nhắc trong kinh văn cả hai truyền thống. Ở gần Bồ-đề đạo tràng có ngôi tháp được truyền tụng là gắn với nhà nàng. Các chi tiết đời tư của nàng thì chủ yếu đến từ văn học truyền tụng.
Vì sao tượng Phật hay có tay phải chạm đất?
Đó là ấn xúc địa, gợi lại khoảnh khắc trong đêm thành đạo khi Đức Phật chạm tay xuống đất để đất làm chứng cho sự tu tập của mình, theo kinh văn kể lại. Tư thế này phổ biến trong tượng Phật Nam tông và nhiều tượng ở Bồ-đề đạo tràng.
Chùa Nam tông có làm lễ vào mùng 8 tháng Chạp không?
Theo truyền thống, Nam tông kỷ niệm thành đạo trong ngày lễ Vesak trăng tròn tháng Tư, không làm lễ riêng vào mùng 8 tháng Chạp. Một số chùa Nam tông người Kinh có thể có sinh hoạt theo nếp chung của Phật giáo Việt Nam; bạn nên hỏi trực tiếp chư tăng của chùa.
Có nên nấu cháo Lạp Bát ở nhà vào ngày này không?
Tục nấu cháo nhiều loại hạt phổ biến ở Trung Hoa hơn ở Việt Nam. Nếu thích, bạn có thể nấu một nồi cháo chay hoặc chè dâng lên ban Phật và chia cho người nhà như một cách nhớ tích bát cháo sữa. Đây là tục tuỳ ý, không phải nghi lễ bắt buộc.
Cây bồ đề ở chùa Việt có phải cây chiết từ Ấn Độ không?
Một số cây được ghi nhận là chiết từ cây ở Bồ-đề đạo tràng hoặc từ cây ở Sri Lanka, nhiều cây khác chỉ là cây bồ đề cùng loài trồng bình thường. Muốn biết, bạn nên xem tài liệu của chính ngôi chùa hoặc hỏi người trụ trì, và đọc những lời truyền không có văn bản với sự dè dặt.