Rằm tháng Bảy âm lịch ở Việt Nam là ngày mà ít nhất ba nguồn gốc khác nhau gặp nhau: lễ Vu Lan báo hiếu của Phật giáo, Tết Trung Nguyên trong hệ Tam Nguyên của Đạo giáo, và tục xá tội vong nhân, cúng cô hồn của dân gian. Ba lớp này hoà vào nhau qua nhiều thế kỷ, đến mức nhiều người dùng chúng như những tên gọi khác nhau của cùng một ngày lễ.
Tách được ba lớp giúp bạn hiểu vì sao cùng một ngày mà chùa giảng về báo hiếu, nhà hàng xóm bày mâm cháo trắng ngoài ngõ, và người lớn tuổi dặn con cháu kiêng dọn nhà mới. Bài này không phán nếp nào đúng nếp nào sai, cũng không khuyên làm hay bỏ lễ cúng nào. Mục đích là để mỗi gia đình biết mình đang làm lễ gì, theo nguồn nào, và tự chọn cách giữ phù hợp. Nguồn gốc kinh Vu Lan Bồn và tích Mục Kiền Liên có bài riêng trong danh mục này; ở đây chỉ tóm lược vừa đủ để so sánh.
Lớp thứ nhất: Vu Lan, ngày báo hiếu của nhà Phật
Lớp Phật giáo đến từ kinh Vu Lan Bồn, bản kinh kể việc tôn giả Mục Kiền Liên cứu mẹ nhờ cúng dường chư tăng vào ngày Tự tứ, rằm tháng Bảy, khi chư tăng kết thúc ba tháng an cư. Trọng tâm của lớp này là lòng hiếu thảo và sự cúng dường hồi hướng cho cha mẹ hiện tại và quá khứ.
Ở chùa Bắc tông Việt Nam, lớp này thể hiện qua Đại lễ Vu Lan với khoá tụng kinh Vu Lan, kinh Báo hiếu, lễ cúng dường chư tăng, các sinh hoạt báo hiếu cho thanh thiếu niên. Đây là lớp mang tính tôn giáo rõ ràng nhất và cũng là lớp được nhà chùa nhấn mạnh khi nói về rằm tháng Bảy.
Điểm cần nhớ: trong kinh Vu Lan Bồn không có ý niệm tháng Bảy là tháng của ma quỷ, cũng không có tục cúng cô hồn ngoài ngõ. Hai thứ ấy thuộc các lớp khác. Khi ai đó nói "tháng Bảy là tháng Vu Lan nên phải kiêng…", rất có thể họ đang trộn lớp Phật giáo với lớp dân gian.
Lớp thứ hai: Trung Nguyên trong hệ Tam Nguyên của Đạo giáo
Tam Nguyên là gì. Đạo giáo Trung Hoa chia năm thành ba mốc gọi là Tam Nguyên: Thượng Nguyên rằm tháng Giêng, Trung Nguyên rằm tháng Bảy và Hạ Nguyên rằm tháng Mười. Ba mốc này gắn với ba vị quan trời, đất, nước, gọi chung là Tam Quan Đại Đế.
Trung Nguyên và Địa quan xá tội. Theo quan niệm Đạo giáo, rằm tháng Bảy là ngày của Địa quan, vị coi việc xét xử và tha tội cho người đã khuất. Cụm từ "Địa quan xá tội" chính là gốc của chữ "xá tội" trong tục xá tội vong nhân của người Việt.
Từ Đạo giáo vào dân gian. Ở Việt Nam, Đạo giáo không phát triển thành một giáo hội lớn, nhưng nhiều yếu tố của nó thấm vào tín ngưỡng dân gian. Cái tên "Tết Trung Nguyên" vẫn được người lớn tuổi dùng, dù ít ai còn nhớ đến hệ Tam Nguyên phía sau.
Ba rằm lớn trong năm. Hệ Tam Nguyên giải thích vì sao người Việt coi rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và rằm tháng Mười là ba rằm quan trọng. Câu nói quen thuộc về việc lễ cả năm không bằng rằm tháng Giêng cũng đứng trong bối cảnh này.
Lớp thứ ba: xá tội vong nhân và cúng cô hồn của dân gian
Lớp dân gian lấy ý "xá tội" của Trung Nguyên và hình ảnh ngạ quỷ trong văn học Phật giáo, tạo thành niềm tin rằng vào tháng Bảy, các vong hồn không nơi nương tựa được thả về dương gian. Từ đó sinh ra tục cúng cô hồn: bày mâm cháo trắng, gạo muối, bỏng ngô, bánh kẹo, nước ở trước cửa hoặc ngoài ngõ, rồi rải gạo muối, để trẻ em và người qua đường "giật cô hồn".
Nếp này đi kèm những kiêng kỵ quen thuộc của "tháng cô hồn": ngại khởi công, chuyển nhà, cưới hỏi, đi đêm. Mức độ giữ kiêng khác nhau rất nhiều giữa các vùng và các gia đình. Ở các đô thị phía Nam, tục cúng cô hồn ở cửa hàng, công ty vào các ngày trong tháng Bảy rất phổ biến; ở nhiều làng Bắc Bộ, lễ cúng chúng sinh thường gắn với ngày rằm.
Từ góc nhìn văn hoá, tục cúng cô hồn mang ý thương xót những người chết không ai thờ cúng, một tình cảm rất đặc trưng của người Việt. Nhiều nhà chùa giải thích tục này theo hướng nhân văn ấy và không coi nó là nghi lễ Phật giáo theo nghĩa chặt. Nếu gia đình bạn giữ nếp này, không có lý do gì để thấy xấu hổ; nếu không giữ, cũng không có lời răn nào trong kinh bắt phải giữ.
So sánh ba lớp của ngày rằm tháng Bảy
Đặt ba lớp cạnh nhau, bạn sẽ thấy chúng khác nhau ở đối tượng hướng tới, nơi cử hành và tinh thần chính:
| Tiêu chí | Vu Lan | Trung Nguyên | Xá tội vong nhân, cúng cô hồn |
|---|---|---|---|
| Nguồn | Kinh Vu Lan Bồn, Phật giáo Bắc truyền | Hệ Tam Nguyên của Đạo giáo | Tín ngưỡng dân gian Việt hoà từ hai nguồn trên |
| Hướng tới | Cha mẹ, ông bà hiện tại và đã khuất | Địa quan xét tội, tha tội | Các vong hồn không nơi nương tựa |
| Nơi cử hành chính | Chùa, ban Phật tại gia | Đền, quán, nay ít nơi giữ riêng | Trước cửa nhà, ngoài ngõ, cửa hàng |
| Tinh thần chính | Báo hiếu, cúng dường, hồi hướng | Mong được xá tội | Thương xót, bố thí người khuất mặt |
| Kiêng kỵ đi kèm | Không có trong kinh | Không rõ ràng | Nhiều kiêng kỵ theo vùng |
Bảng giúp giải thích một hiện tượng hay gặp: chùa nói rằm tháng Bảy là "mùa hiếu", còn người lớn tuổi nói là "tháng cô hồn". Cả hai đều đúng trong lớp của mình. Vấn đề chỉ nảy sinh khi một lớp được dùng để doạ dẫm hay ép người khác làm theo lớp kia.
Vì sao ba nguồn khác nhau lại dồn vào cùng một ngày
Câu hỏi này đã được giới nghiên cứu văn hoá Trung Hoa bàn khá nhiều. Một hướng giải thích được dẫn rộng rãi, trong đó có công trình của Stephen Teiser về lễ hội ma ở Trung Hoa thời trung đại, cho rằng ngay từ các thế kỷ đầu, lễ Vu Lan của Phật giáo và ngày Trung Nguyên của Đạo giáo đã tồn tại song song, vay mượn lẫn nhau và dần được dân chúng đón như một mùa lễ chung cho người đã khuất.
Bối cảnh nông nghiệp cũng góp phần. Giữa tháng Bảy âm lịch ở vùng Hoa Bắc là lúc bắt đầu thu hoạch mùa thu, nhiều cộng đồng có tục dâng sản vật mới lên tổ tiên. Một ngày đã có sẵn ý nghĩa nhớ người khuất, lại trùng với dịp dâng cúng của nhà nông, rất dễ trở thành điểm tụ của nhiều tập tục.
Khi những tập tục ấy đi vào Việt Nam, chúng gặp tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và lòng thương người chết bơ vơ vốn rất mạnh của người Việt, rồi tiếp tục biến đổi. Kết quả là một ngày rằm có nhiều tầng ý nghĩa, mỗi gia đình giữ một phần. Không ai cần phải giữ đủ cả ba lớp mới là đúng, cũng không lớp nào được dùng để chê trách lớp kia. Những giải thích trên là giả thuyết của giới nghiên cứu; bạn nên đọc chúng như một cách hiểu có cơ sở, chưa phải kết luận cuối cùng.
Khi ba lớp gặp nhau ở chùa: lễ thí thực và Văn tế thập loại chúng sinh
Chỗ ba lớp gặp nhau rõ nhất là nghi thức thí thực, cúng thí cho chúng sinh không nơi nương tựa, mà nhiều chùa Bắc tông cử hành vào chiều rằm tháng Bảy. Nghi thức thí thực của nhà chùa có nguồn từ các kinh và nghi văn Mật giáo được truyền vào Trung Hoa, trong đó có nghi thức Du-già diệm khẩu. Phần diễn trình và ý nghĩa của các khoá trai đàn, chẩn tế thuộc danh mục nghi lễ trên Đạo Pháp.
Về văn chương, tác phẩm nói nỗi thương người khuất mặt sâu sắc bậc nhất trong văn học Việt là Văn tế thập loại chúng sinh, còn gọi là Văn chiêu hồn, tác phẩm viết bằng chữ Nôm theo thể song thất lục bát được truyền là của Nguyễn Du. Bài văn kể lần lượt những kiếp người chết bơ vơ, từ người quyền quý đến kẻ nghèo khó, với một lòng thương rộng lớn. Nhiều chùa đọc hoặc ngâm bài văn này trong các khoá lễ thí thực mùa Vu Lan.
Sự gặp nhau ấy cho thấy văn hoá Việt không tách bạch ba lớp một cách cứng nhắc. Chùa tiếp nhận nếp thương xót của dân gian và chuyển nó vào nghi thức của mình; dân gian mượn ngày Vu Lan của chùa để làm lễ cho người khuất mặt. Hiểu điều này giúp bạn nhìn lễ cúng ngoài ngõ của hàng xóm bằng sự cảm thông.
Giữ rằm tháng Bảy sao cho hợp lý và tỉnh táo
Mỗi gia đình có nếp riêng. Một vài gợi ý dưới đây giúp bạn giữ ngày rằm tháng Bảy trọn ý mà không rơi vào lo sợ hay tốn kém vô ích:
- Xác định lớp nào quan trọng với gia đình mình: báo hiếu cha mẹ, thắp hương ông bà, cúng chúng sinh, hay cả ba.
- Nếu cúng cô hồn, giữ mâm vừa phải; gạo muối, cháo, quả là đủ ý. Không cần mâm lớn, không cần đốt nhiều vàng mã.
- Rải gạo muối ở nơi không gây trơn trượt, dọn sạch sau khi cúng, đặc biệt ở chung cư, lối đi chung.
- Kiêng kỵ tháng Bảy là nếp dân gian; công việc quan trọng như chữa bệnh, thi cử, ký hợp đồng cần làm thì vẫn nên làm đúng hạn.
- Tỉnh táo trước lời mời làm lễ "giải oan gia trái chủ", "cầu siêu cho vong theo" với chi phí cao; đó không phải nghi lễ Vu Lan theo kinh.
- Nếu lo âu kéo dài vì những lời đồn quanh tháng cô hồn, nên trò chuyện với người thân, và gặp chuyên gia tâm lý khi cần.
Điều đọng lại sau cùng của rằm tháng Bảy, ở cả ba lớp, là sự nhớ ơn và lòng thương: nhớ cha mẹ, nhớ ông bà, thương người khuất mặt. Giữ được hai điều ấy thì dù mâm lễ to hay nhỏ, ngày rằm vẫn trọn ý.
Câu hỏi thường gặp
Cúng cô hồn có phải là nghi lễ Phật giáo không?
Tục cúng cô hồn trước cửa, ngoài ngõ là nếp dân gian, không có trong kinh Vu Lan Bồn. Nhà chùa có nghi thức thí thực riêng cho chúng sinh không nơi nương tựa, với diễn trình và ý nghĩa khác. Nhiều chùa giải thích tục dân gian theo hướng thương xót và không phản đối người giữ nếp này.
Tháng Bảy có thật sự là tháng xấu không?
Quan niệm tháng Bảy là tháng xấu thuộc tín ngưỡng dân gian, không có trong giáo lý Phật giáo. Việc kiêng hay không là lựa chọn của mỗi gia đình. Những việc quan trọng về sức khoẻ, học tập, công việc vẫn nên làm đúng lúc, không nên trì hoãn chỉ vì lời đồn.
Nên cúng cô hồn vào ngày nào trong tháng Bảy?
Tuỳ vùng và tuỳ nhà: có nơi cúng ngày rằm, có nơi cúng ngày mùng 2 và 16, có nơi cúng bất kỳ ngày nào trong tháng. Không có quy định chung. Nếu gia đình đã có nếp riêng, cứ theo nếp ấy; nếu chưa, chọn ngày thuận tiện cho cả nhà.
Ngoài tháng Bảy, Tam Nguyên còn ảnh hưởng gì đến lịch lễ người Việt?
Hệ Tam Nguyên giải thích vì sao rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và rằm tháng Mười được coi trọng. Rằm tháng Mười (Hạ Nguyên) ở nhiều vùng gắn với lễ cơm mới sau mùa gặt. Ở chùa, các ngày này thường có khoá lễ cầu an hoặc lễ rằm như thường lệ.
Văn tế thập loại chúng sinh có phải là kinh Phật không?
Không. Đây là một tác phẩm văn học chữ Nôm, được truyền là của Nguyễn Du, mang nhiều tư tưởng Phật giáo về vô thường và lòng thương. Nhiều chùa dùng bài văn trong khoá thí thực vì giá trị văn chương và cảm xúc, nhưng nó không thuộc kinh điển.
Trẻ em giật cô hồn có bị xem là xấu không?
Trong nếp dân gian, việc trẻ em và người nghèo nhận đồ cúng cô hồn được xem là bình thường, có nơi còn coi là điều tốt vì đồ cúng được chia đều. Điều nên lưu ý là an toàn cho trẻ, tránh chen lấn trên đường đông xe và dọn sạch sau khi cúng.