Chùa Khmer Nam Bộ là một khuôn viên rộng gồm nhiều công trình, trong đó chánh điện đứng trên nền cao ở giữa, quay về hướng đông, mái dốc chồng nhiều tầng với đầu mái uốn hình rắn Naga, cột và đầu tường có hình chim thần Krud, tiên nữ Kâyno đỡ mái. Quanh chánh điện là các cột mốc sây-ma đánh dấu ranh giới thiêng; xa hơn là sala, tăng xá, tháp cốt, trường học và ao nước. Đây là kiến trúc của Phật giáo Nam tông Khmer, một truyền thống riêng, khác hẳn chùa Bắc tông của người Kinh.
Bài này giới thiệu ngôi chùa trong đời sống phum sóc, các công trình trong khuôn viên, cấu trúc chánh điện, các hình tượng trang trí, ý nghĩa cột sây-ma, tranh tường bên trong, và vài điều nên biết khi đến chùa để tìm hiểu kiến trúc. Lịch lễ của người Khmer, cách hành xử của khách lần đầu đến chùa Nam tông là những chủ đề có bài riêng.
Ngôi chùa trong đời sống phum sóc
Người Khmer Nam Bộ sống thành các phum, sóc, đơn vị cư trú truyền thống dọc các giồng cát và ven sông ở vùng nay thuộc Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang, Cà Mau và nhiều tỉnh lân cận. Hầu như mỗi sóc lớn đều có chùa, và chùa là trung tâm của cộng đồng chứ không chỉ là nơi thờ Phật.
Chùa là nơi các sư sãi tu học, nơi dạy chữ Khmer cho trẻ em, nơi tổ chức các lễ lớn trong năm của cả cộng đồng, nơi lưu giữ sách vở, nhạc cụ, ghe ngo, và cũng là chỗ đặt tro cốt của người đã khuất trong các tháp nhỏ. Theo nếp truyền thống, nhiều thanh niên Khmer vào chùa tu một thời gian để học chữ, học đạo đức rồi hoàn tục.
Vì gánh nhiều vai trò như vậy, khuôn viên chùa Khmer rộng, nhiều cây cổ thụ như sao, dầu, thốt nốt, có sân lớn cho lễ hội. Chùa thường được dân trong sóc cùng góp công góp của xây dựng qua nhiều đời. Kiến trúc chùa vì thế phản ánh cả niềm tin tôn giáo lẫn khả năng và thẩm mỹ của một cộng đồng.
Các công trình trong khuôn viên chùa Khmer
Không phải chùa nào cũng đủ các hạng mục dưới đây; tên gọi tiếng Việt có thể khác nhau giữa các tài liệu.
| Công trình | Chức năng | Vị trí và đặc điểm |
|---|---|---|
| Chánh điện | Nơi thờ Phật Thích Ca, cử hành các nghi lễ chính của sư sãi | Giữa khuôn viên, trên nền cao, quay hướng đông, mái nhiều tầng |
| Sala | Nhà hội, nơi cộng đồng tụ họp, dâng cơm, tổ chức lễ | Nhà lớn, thấp hơn chánh điện, thường ở gần cổng hoặc bên cạnh |
| Tăng xá | Chỗ ở của sư sãi | Các dãy nhà quanh khuôn viên, kiến trúc giản dị |
| Tháp cốt | Đặt tro cốt người đã khuất trong phum sóc | Rải quanh chánh điện hoặc thành cụm, nhiều kích cỡ |
| Trường học, thư viện | Dạy chữ Khmer, giữ kinh sách | Nhà riêng trong khuôn viên |
| Cổng chùa | Lối vào chính, đánh dấu ranh giới khuôn viên | Mái nhọn nhiều tầng, thân rắn Naga uốn hai bên |
| Ao, giếng, sân | Lấy nước, tổ chức lễ hội, đua ghe ở chùa gần sông | Quanh khuôn viên, có hàng cây cổ thụ |
Khi bước vào, bạn nên định hướng theo chánh điện: đó là công trình cao nhất, nổi bật nhất và gần như luôn nằm giữa khuôn viên.
Chánh điện: nền cao, mái nhiều tầng, quay hướng đông
Chánh điện chùa Khmer thường là khối nhà chữ nhật đặt trên một nền cao nhiều bậc, có bậc thang lên ở mặt chính và có khi cả bốn phía. Nền cao vừa tránh ngập nước mùa mưa, vừa nâng nơi thờ Phật lên trên mặt bằng sinh hoạt thường ngày của cộng đồng.
Theo nếp chung, chánh điện quay mặt về hướng đông, tượng Phật bên trong cũng hướng về phía đông. Đây là điểm dễ nhận ra khi so với chùa Bắc tông, nơi hướng chùa phụ thuộc nhiều vào địa thế. Ý nghĩa của hướng đông theo quan niệm Phật giáo Nam tông Khmer là phần giáo lý, nếu muốn hiểu rõ bạn nên hỏi các vị sư trong chùa.
Mái chánh điện dốc, chồng thành hai hoặc ba cấp, mỗi cấp chia nhiều lớp so le, tạo nên dáng nhọn vút lên trời. Các đường diềm mái uốn lượn, đầu mái kết thúc bằng một chi tiết cong vút thường được tạo hình như đầu hay đuôi rắn Naga. Mái lợp ngói màu, ngày nay nhiều chùa dùng ngói tráng men vàng, đỏ, xanh. Phần đầu hồi mặt tiền thường có hình tam giác lớn trang trí phù điêu.
Hình tượng trên kiến trúc: Naga, Krud, Kâyno, Reahu
Rắn Naga. Hình rắn nhiều đầu, thường năm, bảy hoặc chín đầu, xuất hiện ở lan can bậc thang, cổng chùa, đầu mái. Trong văn hoá Khmer và nhiều nước Đông Nam Á, Naga gắn với nước và với các tích liên quan đến Đức Phật.
Chim thần Krud. Hình chim đầu người hoặc đầu chim, cánh dang rộng, thường đặt ở đầu cột, đỡ mái hoặc đỡ diềm. Krud là cách gọi của người Khmer cho hình tượng Garuda có nguồn gốc từ văn hoá Ấn Độ.
Tiên nữ Kâyno. Hình nửa người nửa chim, thân trên là thiếu nữ, thân dưới là chim, thường đặt hai tay đỡ mái hay đứng trang trí trên cột. Hình tượng này gắn với âm nhạc và vẻ đẹp trong truyện kể dân gian.
Reahu. Hình mặt quỷ có hàm lớn, thường gặp trên đầu hồi hay trên cổng, gắn với tích nuốt mặt trăng, mặt trời trong truyền thuyết Khmer về nhật thực, nguyệt thực.
Màu sắc. Chùa Khmer dùng màu mạnh: vàng, đỏ, cam, xanh lá trên nền tường trắng hay vàng nhạt. Màu sắc tươi là đặc điểm thẩm mỹ, không phải dấu hiệu chùa mới xây, vì chùa được sơn lại định kỳ.
Cột sây-ma và ranh giới thiêng quanh chánh điện
Quanh chánh điện chùa Khmer, bạn sẽ thấy những trụ nhỏ hình tháp hoặc khám đặt ở các góc và giữa các cạnh, thường là tám trụ. Người Khmer gọi đó là sây-ma (bắt nguồn từ chữ sima trong tiếng Pali, nghĩa là ranh giới). Bên dưới mỗi trụ có chôn một viên đá thiêng, và theo nhiều tài liệu còn có một viên ở giữa lòng chánh điện.
Khu vực bên trong các trụ sây-ma là giới trường, nơi chư tăng cử hành những nghi thức quan trọng như lễ thọ giới. Việc xác lập ranh giới này được làm bằng nghi lễ khi khánh thành chánh điện. Đó là lý do khi một chùa xây lại chánh điện, việc đặt sây-ma mới là một sự kiện lớn của cả cộng đồng.
Với người đến tìm hiểu kiến trúc, sây-ma là chỉ dấu tốt để nhận ra chánh điện và hiểu vì sao công trình này có vị trí đặc biệt. Chi tiết về ý nghĩa nghi lễ của giới trường thuộc giáo luật Nam tông; bạn nên hỏi các vị sư nếu muốn hiểu thêm, và không bước qua, không ngồi lên các trụ sây-ma.
Tranh tường và nội thất chánh điện
Bên trong chánh điện thường là một không gian lớn, cột tròn sơn màu chạy dọc hai bên, cuối gian là bệ thờ cao đặt tượng Phật Thích Ca, có khi nhiều pho tượng ở các tư thế khác nhau. So với chùa Bắc tông, chùa Khmer hầu như không thờ các vị Bồ Tát hay thần linh khác trong chánh điện.
Tường và trần chánh điện nhiều chùa được vẽ kín tranh kể cuộc đời Đức Phật từ lúc đản sinh, xuất gia, thành đạo đến nhập Niết bàn, cùng các tích tiền thân. Tranh vẽ theo lối kể chuyện từng ô, màu tươi, nhân vật mặc trang phục và sống trong cảnh vật mang dấu ấn Khmer. Đây là một kho mỹ thuật dân gian đáng quý, thường do họa sĩ trong cộng đồng hay sư sãi vẽ.
Nội thất chánh điện còn có các vật dụng nghi lễ, lọng, cờ phướn, những bục ngồi cho sư sãi khi tụng kinh. Không gian sáng hơn chùa Bắc Bộ nhờ nhiều cửa sổ cao. Khi vào trong, bạn nên chú ý cách tranh tường được sắp theo trình tự, thường bắt đầu từ một góc và đi vòng quanh, giống như đọc một cuốn sách lớn bằng hình.
Vật liệu và các lần xây lại chánh điện
Chùa Khmer xưa phần nhiều dựng bằng gỗ, mái lợp lá hay ngói, tường ván hoặc tường gạch mỏng. Do khí hậu nóng ẩm và mối mọt, chánh điện gỗ khó tồn tại lâu; nhiều chùa đã qua vài lần dựng lại, mỗi lần bằng vật liệu bền hơn của thời mình: gạch, vữa, rồi bê tông cốt thép.
Việc xây lại chánh điện thường kéo dài nhiều năm, do cả cộng đồng góp tiền góp công qua các mùa lễ. Hình thức mái nhiều tầng, hình Naga, Krud được giữ, nhưng chi tiết đắp vữa và màu sơn thay đổi theo thợ và theo thời. Vì thế hai chùa trông giống nhau từ xa có thể chênh nhau cả thế kỷ về tuổi công trình.
Khi tìm hiểu niên đại, bạn nên phân biệt tuổi của ngôi chùa như một thiết chế, có khi vài trăm năm, với tuổi của chánh điện đang đứng, có khi chỉ vài chục năm. Các vị sư và người lớn tuổi trong sóc thường nhớ rõ lần xây lại gần nhất, đó là nguồn thông tin đáng hỏi.
Đến chùa Khmer để tìm hiểu kiến trúc: vài điều nên biết
Phần ứng xử của khách khi vào chùa Nam tông đã có bài riêng. Dưới đây chỉ là những lưu ý giúp việc quan sát kiến trúc được trọn vẹn mà không làm phiền nhà chùa.
- Đến vào buổi sáng hoặc chiều mát; buổi trưa là giờ sư sãi thọ trai và nghỉ, nên tránh.
- Bắt đầu bằng một vòng quanh khuôn viên để định hướng: chánh điện, sala, tháp cốt, cổng.
- Quan sát chánh điện từ bốn phía, đếm các trụ sây-ma, nhìn đầu mái và các tượng Krud đỡ mái.
- Xin phép trước khi vào chánh điện; nhiều chùa chỉ mở cửa vào giờ lễ hay khi có người trông.
- Không bước qua hay tựa vào trụ sây-ma, lan can rắn Naga; không leo lên nền tháp cốt để chụp ảnh.
- Nếu muốn hỏi về niên đại hay ý nghĩa một hình tượng, hỏi các vị sư hoặc người trông chùa; nhiều nơi có người nói được tiếng Việt.
Mỗi ngôi chùa Khmer là nơi thờ tự và sinh hoạt của một cộng đồng đang sống. Tìm hiểu kiến trúc với lòng tôn trọng sẽ giúp bạn được đón tiếp cởi mở hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chánh điện chùa Khmer quay về hướng đông?
Đây là nếp chung của chùa Khmer Nam Bộ, tượng Phật và chánh điện cùng hướng về phía đông. Cách giải thích ý nghĩa thuộc phần giáo lý và truyền thống của Phật giáo Nam tông Khmer; nếu muốn hiểu rõ, bạn nên hỏi các vị sư ở chùa.
Sala trong chùa Khmer dùng để làm gì?
Sala là nhà hội của chùa, nơi người trong phum sóc tụ họp, dâng cơm cho sư sãi, tổ chức lễ và sinh hoạt cộng đồng. Sala thường rộng, mái thấp hơn chánh điện, và là chỗ khách có thể ngồi nghỉ khi được mời.
Tháp cốt quanh chùa Khmer là gì?
Đó là những tháp nhỏ đặt tro cốt của người đã khuất trong cộng đồng, do gia đình xây. Tháp có nhiều kích cỡ và kiểu dáng, trang trí theo phong cách Khmer. Đây là nơi tưởng nhớ người thân, khách nên giữ ý tứ như khi ở nghĩa trang.
Hình Krud và Naga có nguồn gốc từ đâu?
Cả hai hình tượng có nguồn gốc từ văn hoá Ấn Độ cổ, được tiếp nhận và biến đổi trong văn hoá Khmer cũng như nhiều nước Đông Nam Á. Trên chùa Khmer, chúng trở thành yếu tố trang trí kiến trúc quen thuộc gắn với các tích truyện Phật giáo và dân gian.
Chùa Khmer nào thường được nhắc khi nói về kiến trúc?
Các tài liệu hay nhắc chùa Dơi, chùa Kh'Leang ở vùng Sóc Trăng cũ nay thuộc Cần Thơ, chùa Âng ở vùng Trà Vinh cũ nay thuộc Vĩnh Long, cùng nhiều chùa ở An Giang, Cà Mau. Mỗi chùa đều đang hoạt động; thông tin niên đại nên tra trong hồ sơ di tích.
Chùa Khmer có khác chùa Nam tông của người Kinh không?
Cùng theo Phật giáo Nam tông nhưng kiến trúc khác nhau. Chùa Khmer mang phong cách truyền thống Khmer với mái nhọn nhiều tầng, Naga, Krud; chùa Nam tông người Kinh thường có kiến trúc gần với chùa Việt hoặc theo mẫu các nước Nam tông khác.