Vườn tháp là khu an táng các đời sư trụ trì và tăng ni của một ngôi chùa; mỗi ngọn tháp là một ngôi mộ, bên trong đặt di cốt, tro cốt hoặc xá lợi của vị sư, bên ngoài có bia hay khám ghi pháp hiệu. Chùa càng lâu đời, càng là nơi truyền thừa của nhiều thế hệ thì vườn tháp càng đông. Đối với giới nghiên cứu, vườn tháp là một cuốn sử bằng gạch đá: nhìn kiểu tháp và đọc bia tháp có thể lần ra dòng truyền thừa và các thời kỳ thịnh suy của chùa.
Bài này phân biệt tháp mộ với các loại tháp khác trong chùa, mô tả cấu tạo một ngọn tháp, vật liệu theo vùng, vài vườn tháp hay được nhắc ở góc kiến trúc, lý do vườn tháp dễ hư hại và nếp ứng xử khi bước vào khu vực này. Truyền thuyết quanh từng vị sư thuộc phạm vi khác; ở đây chỉ nói chuyện công trình.
Tháp mộ khác các loại tháp khác trong chùa ra sao
Chữ "tháp" trong tiếng Việt chỉ nhiều loại công trình khác nhau. Người đi chùa hay gộp chung, dẫn tới hiểu nhầm về chức năng và niên đại.
| Loại tháp | Chức năng | Vị trí thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tháp mộ sư | An táng di cốt, tro cốt hoặc xá lợi của các đời sư | Vườn tháp bên cạnh hay phía sau chùa | Thường nhỏ, nhiều ngọn, mỗi ngọn một vị |
| Tháp thờ Phật | Tôn trí xá lợi hoặc tượng Phật, là trung tâm thờ tự | Giữa sân hoặc trên trục chính | Một số chùa thời Lý – Trần có tháp lớn kiểu này |
| Bảo tháp hiện đại | Thờ Phật, có khi dùng làm nơi đặt tro cốt | Khuôn viên chùa mới mở rộng | Cao nhiều tầng, xây bê tông |
| Tháp cốt chùa Khmer | Đặt tro cốt người trong phum sóc | Quanh chánh điện chùa Khmer | Thuộc nếp riêng của Phật giáo Nam tông Khmer |
| Tháp Chăm | Đền thờ thần của văn hoá Chăm, phần lớn gắn với Ấn Độ giáo | Duyên hải miền Trung | Không phải tháp chùa; chỉ nêu để phân biệt |
Trong tài liệu, tháp mộ sư còn được gọi là tháp tổ (với vị sư khai sơn hoặc tổ của dòng), tháp xá lợi, mộ tháp. Khi bạn thấy chữ "tháp" trong bản thuyết minh, hãy xác định nó thuộc loại nào trước khi đọc tiếp.
Cấu tạo của một ngọn tháp mộ
Đế tháp. Phần dưới cùng, thường vuông hoặc lục giác, xây đặc, có khi có bậc cấp. Đế càng rộng và nhiều lớp gờ thì tháp càng bề thế.
Thân tháp và các tầng. Thân chia thành nhiều tầng thu nhỏ dần lên trên, mỗi tầng có gờ mái. Số tầng thường là số lẻ, ba, năm, bảy hay chín, tuỳ vị thế của vị sư và khả năng của môn đồ; quy ước này không áp dụng tuyệt đối ở mọi chùa.
Khám và bia. Tầng dưới cùng thường có một khám nhỏ, cửa giả hoặc ô đặt bia. Bia hoặc biển đá ghi pháp hiệu, đời truyền thừa và ngày viên tịch theo âm lịch. Đây là phần mang thông tin quý nhất của ngọn tháp.
Đỉnh tháp. Trên cùng là búp sen, bầu hồ lô hoặc một chóp nhọn. Phần đỉnh dễ gãy nên hay được thay; đỉnh mới trên thân cũ là chuyện thường gặp. Vì vậy khi đoán tuổi tháp, hãy nhìn phần đế và thân trước, đừng dựa vào cái chóp.
Tên tháp. Nhiều tháp có tên chữ riêng đắp trên thân, do môn đồ đặt khi dựng. Tên tháp giúp phân biệt các vị sư cùng một dòng, nhất là khi pháp hiệu gần giống nhau.
Vật liệu và niên đại theo vùng
Ở đồng bằng Bắc Bộ, tháp mộ thường xây bằng gạch vồ hoặc gạch nung nhỏ, trát vữa vôi, sau thời gian lớp vữa bong ra để lộ gạch đỏ sẫm. Vùng trung du có đá ong, nên nhiều tháp xây bằng những khối đá ong xếp chồng, bề mặt xù xì, màu nâu sắt. Tháp đá xanh chạm khắc tinh xảo hiếm hơn và thường gắn với những vị sư có thế lực hoặc được triều đình, quý tộc bảo trợ.
Tháp Báo Nghiêm ở chùa Bút Tháp, Bắc Ninh là ví dụ hay được nhắc: tháp đá dựng vào thế kỷ XVII để thờ thiền sư Chuyết Công, các tầng có lan can và phù điêu chạm đá. Đây là một tháp mộ ở vị trí đặc biệt, nằm ngay trong khuôn viên chính chứ không tách ra vườn tháp. Cách đặt này cho thấy vai trò của vị tổ khai sơn đối với ngôi chùa.
Ở Huế, tháp mộ các vị tổ thường nằm trong một khu riêng có tường bao, bình phong, sân và bậc cấp, mang dáng dấp một lăng nhỏ trên sườn đồi thông. Khu tháp Tổ Liễu Quán ở Huế là một ví dụ được nhiều người biết. Ở Nam Bộ, nhiều tổ đình có khu tháp mộ các đời tổ phía sau hoặc bên hông chùa, xây gạch trát vữa, đắp hoa văn và có mái nhỏ. Niên đại cụ thể của từng tháp, bạn nên tra theo bia tháp hoặc hồ sơ di tích chứ không đoán theo dáng.
Vài vườn tháp thường được nhắc ở góc kiến trúc
Danh sách dưới chỉ để bạn biết những nơi các tài liệu nghiên cứu hay dẫn ra, không phải lộ trình tham quan. Mỗi nơi đều là chốn thờ tự đang hoạt động; muốn vào khu tháp nên hỏi nhà chùa trước.
- Chùa Bút Tháp (Bắc Ninh): tháp Báo Nghiêm bằng đá cùng một số tháp khác trong khuôn viên, thường được dùng để minh hoạ nghệ thuật chạm đá thế kỷ XVII.
- Chùa Bổ Đà (Bắc Ninh, trước thuộc Bắc Giang): được nhắc nhiều vì có một vườn tháp lớn, các ngọn tháp mộ đứng sát nhau trong tường bao; số tháp mỗi nguồn ghi một khác, muốn chính xác thì tra hồ sơ di tích.
- Nhiều chùa cổ vùng Kinh Bắc và đồng bằng sông Hồng: có tháp mộ nằm rải rác quanh khuôn viên, xen giữa các công trình đời sau, thay vì gom thành một vườn riêng.
- Các chùa tổ đình trên đồi ở Huế: khu tháp tổ có tường, bình phong, gắn với các dòng thiền phát triển ở Đàng Trong.
- Các tổ đình lâu đời ở TP. Hồ Chí Minh và miền Tây: khu tháp các đời tổ là chỗ tốt để thấy cách người Nam Bộ kết hợp gạch, vữa và trang trí đắp nổi.
Con số chính xác về số tháp, năm dựng, tên các vị sư an táng ở mỗi nơi nên tra trong hồ sơ di tích hoặc sách khảo cứu, vì các nguồn phổ thông thường chép lại cho nhau và không phải lúc nào cũng khớp.
Vườn tháp kể gì về lịch sử một ngôi chùa
Mỗi ngọn tháp ứng với một vị sư, nên đếm và sắp các tháp theo niên đại là dựng lại được danh sách các đời trụ trì. Bia tháp thường ghi vị sư thuộc đời thứ mấy của dòng thiền nào, thụ giới với ai, trụ trì chùa nào. Ghép thông tin của nhiều ngọn tháp, người nghiên cứu lần ra mạng lưới thầy trò giữa các chùa trong một vùng, ví dụ một tổ đình có đệ tử đi trụ trì ở hàng chục chùa làng xung quanh.
Kích thước và chất liệu tháp cũng phản ánh thời thế. Giai đoạn chùa được bảo trợ mạnh thì tháp to, đá tốt, chạm kỹ; giai đoạn khó khăn thì tháp nhỏ, xây gạch đơn sơ, có khi chỉ là một nấm mộ có bia. Một vườn tháp có những khoảng trống dài về thời gian cũng là dấu hiệu chùa từng bị bỏ hoang hay gián đoạn truyền thừa.
Vì vậy khi đọc sử một ngôi chùa, đừng chỉ nhìn điện Phật. Vườn tháp, bia đá và chuông là ba nguồn tư liệu tại chỗ quan trọng nhất. Ở nhiều chùa làng không còn văn bản nào, chính hàng tháp lặng lẽ sau vườn là thứ duy nhất ghi lại ai đã giữ ngôi chùa qua mấy trăm năm.
Vì sao vườn tháp dễ bị lãng quên và hư hại
So với điện Phật, vườn tháp ít người lui tới. Cây cối mọc lên, rễ đâm vào kẽ gạch làm nứt thân tháp. Rêu và nước mưa làm vữa bong, đỉnh tháp gãy. Ở nhiều chùa, khu tháp nằm sát vườn nhà dân hay đường đi, dễ bị lấn hoặc xây chèn công trình mới lên trên.
Một nguyên nhân khác là bia tháp. Bia đá nhỏ, khắc chữ Hán, nằm ở tầng dưới cùng nên dễ bị đất lấp hoặc bị gỡ ra đặt chỗ khác trong các lần dọn dẹp. Mất bia, ngọn tháp mất luôn danh tính, không ai còn biết đó là mộ của vị sư nào. Việc ghi chép, chụp ảnh và dập bia là cách các nhà nghiên cứu giữ lại thông tin này.
Khi trùng tu, vườn tháp thường được làm sau cùng vì kinh phí hạn chế. Có nơi gom các tháp nhỏ lại một khu, có nơi xây mới bên cạnh tháp cũ. Mỗi cách đều có lý do riêng của nhà chùa. Với người yêu di sản, việc có ích nhất là ghi lại hiện trạng trước khi thay đổi và trao tư liệu đó cho nhà chùa hay cơ quan quản lý di tích.
Ứng xử khi bước vào vườn tháp
Vườn tháp là nơi an táng, có ý nghĩa với cả dòng tu của ngôi chùa. Ngoài nếp chung khi đi chùa, khu vực này có vài điều riêng.
- Hỏi nhà chùa trước khi vào nếu khu tháp có tường bao hay cửa đóng.
- Không trèo lên tháp, không ngồi lên đế tháp để chụp ảnh, không tựa xe vào thân tháp.
- Không cạy rêu, gạt vữa hay chà bia để đọc chữ; nếu muốn dập bia phục vụ nghiên cứu, phải xin phép nhà chùa.
- Không tự ý thắp hương ở các tháp nếu nhà chùa không đặt chỗ; khói lửa gần cây khô có thể gây cháy.
- Không mang đồ ăn, không xả rác, giữ yên lặng.
- Nếu thấy tháp sắp đổ hay bia bị lấp, báo cho người trông coi chùa thay vì tự sửa.
Nhiều người vào vườn tháp để tìm cảm giác "cổ kính" cho ảnh chụp. Điều đó không sai, nhưng hãy nhớ đây là mộ của những người từng tu hành cả đời ở ngôi chùa đó; giữ lòng tôn trọng như khi đến nghĩa trang của bất kỳ ai.
Câu hỏi thường gặp
Phật tử tại gia có được an táng trong vườn tháp không?
Vườn tháp theo truyền thống dành cho các đời sư và tăng ni của chùa. Ngày nay nhiều chùa có khu đặt tro cốt riêng cho Phật tử, nhưng đó là công trình khác. Việc gửi tro cốt ở chùa phụ thuộc quy định của từng chùa, bạn nên hỏi trực tiếp nhà chùa.
Vì sao tháp mộ thường có số tầng lẻ?
Nhiều tháp mộ có ba, năm, bảy hay chín tầng, và cách giải thích phổ biến là số lẻ được xem là số dương trong quan niệm truyền thống. Tuy nhiên đây là thói quen chứ không phải quy định tuyệt đối; một số tháp có số tầng khác vì kích thước hay vì lần sửa sau.
Xá lợi trong tháp mộ là gì?
Trong cách dùng phổ thông, xá lợi chỉ phần di cốt còn lại sau khi hoả táng một vị sư hoặc của Đức Phật. Phần ý nghĩa tôn giáo và cách phụng thờ xá lợi thuộc giáo lý, nếu muốn hiểu sâu bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Làm sao đọc được bia tháp khi không biết chữ Hán?
Bạn có thể chụp ảnh rõ nét rồi nhờ người biết chữ Hán Nôm đọc, hoặc tìm trong các công trình khảo cứu đã dịch bia của chùa. Nhiều viện nghiên cứu Hán Nôm đã sưu tầm và công bố thác bản bia; tên chùa và địa phương là manh mối để tra.
Tháp Chăm có phải là tháp Phật giáo không?
Phần lớn tháp Chăm ở miền Trung là đền thờ thần gắn với Ấn Độ giáo, không phải tháp mộ của nhà sư. Văn hoá Chăm từng có giai đoạn Phật giáo phát triển, nhưng các tháp gạch còn đứng hôm nay chủ yếu thờ thần, nên không nên gọi chung là tháp chùa.
Vườn tháp bị xuống cấp thì ai chịu trách nhiệm tu bổ?
Với chùa là di tích đã xếp hạng, việc tu bổ phải theo quy định của ngành di sản và có sự tham gia của cơ quan quản lý văn hoá. Với chùa chưa xếp hạng, nhà chùa và cộng đồng Phật tử quyết định. Người quan tâm có thể góp tư liệu, ảnh chụp hiện trạng hoặc góp công đức qua nhà chùa.