Tam giáo đồng nguyên là quan niệm cho rằng ba đạo Phật, Nho, Lão tuy khác đường nhưng cùng một nguồn, cùng hướng con người đến điều thiện, nên có thể bổ sung cho nhau. Quan niệm này hình thành ở Trung Hoa và có mặt rất sớm ở Việt Nam; đặc biệt thời Lý – Trần, ba đạo cùng được triều đình coi trọng.
Bài này nhìn quan niệm ấy từ phía nhà Phật: Phật giáo Việt Nam đã đón nhận, đối thoại và sống chung với Nho và Lão như thế nào, dấu vết của sự sống chung ấy còn trong chùa, trong làng ra sao, và đâu là chỗ cần phân biệt để khỏi nhầm "đồng nguyên" thành "giống nhau". Bài trình bày ở góc lịch sử văn hoá, không so sánh giáo lý hơn kém.
Ba đạo gặp nhau ở Việt Nam từ rất sớm
Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo đều đến vùng Giao Châu từ những thế kỷ đầu Công nguyên, theo những con đường khác nhau. Nho giáo đi cùng bộ máy cai trị và việc dạy chữ; Đạo giáo đi cùng các đạo sĩ, thuật dưỡng sinh, tín ngưỡng thần tiên; Phật giáo đi theo các nhà sư và thương nhân từ cả phương Bắc lẫn đường biển phía Nam. Ở trung tâm Luy Lâu, cả ba đều có mặt.
Một tư liệu thường được nhắc là sách Lý hoặc luận của Mâu Tử, được nhiều người cho là viết ở Giao Châu vào khoảng cuối thế kỷ II, đầu thế kỷ III. Sách dùng lối hỏi đáp để giải thích đạo Phật cho người quen với Nho và Lão, và hay dẫn sách của hai đạo ấy. Niên đại và tác giả của sách vẫn còn được bàn, nhưng nó cho thấy từ rất sớm người theo Phật đã phải đối thoại với người theo Nho, Lão, và chọn cách giải thích bằng ngôn ngữ chung.
Ngay từ buổi đầu ấy, thái độ phổ biến không phải là loại trừ mà là đối chiếu: dùng những gì người nghe đã quen để giải thích điều mới. Đây là hạt mầm của tinh thần tam giáo cùng sống mà các thế kỷ sau còn thấy rõ. Nó cũng giải thích vì sao Phật giáo Việt Nam ngay từ đầu đã mang dáng dấp mềm mỏng, dễ hoà vào phong tục sẵn có hơn là dựng một ranh giới cứng với đời sống xung quanh.
Thời Lý – Trần: tam giáo cùng thịnh
Thời Lý – Trần thường được coi là thời thịnh nhất của tinh thần tam giáo ở Việt Nam. Phật giáo giữ vị trí hàng đầu trong đời sống tinh thần, nhưng triều đình vẫn dựng Văn Miếu, mở khoa thi Nho học, và trọng các đạo sĩ. Sử cũ chép rằng cuối thế kỷ XII, thời Lý Cao Tông, triều đình mở khoa thi tam giáo, tức thi những người thông hiểu cả ba đạo.
Nhiều thiền sư thời Lý vốn xuất thân từ gia đình theo Nho, đọc sách Nho trước khi xuất gia; ngược lại nhiều nho thần là Phật tử thuần thành. Thời Trần, Trần Thái Tông trong bài tựa sách Thiền tông chỉ nam có đoạn được các nhà nghiên cứu hay dẫn để cho thấy ông xem việc giáo hoá của nhà Phật và lời dạy của các bậc thánh Nho có thể đi cùng nhau. Tuệ Trung Thượng sĩ, Trần Nhân Tông đều là người am hiểu sách Nho.
Từ phía nhà Phật, đây là một lựa chọn có ý thức: không đòi độc tôn, để Nho lo việc trị nước, việc khoa cử, còn Phật lo đời sống tinh thần, việc tu tâm. Sự phân vai ấy giúp Phật giáo thời Lý – Trần có ảnh hưởng rộng mà không xung đột với nhà nước.
Ba đạo trong đời sống người Việt: mỗi đạo một phần việc
Bảng dưới không so sánh giáo lý, chỉ tóm tắt ở mức phổ thông mỗi đạo thường gắn với phần nào của đời sống người Việt truyền thống, để thấy vì sao chúng sống chung được.
| Đạo | Phần việc thường gắn trong đời sống | Dấu vết dễ thấy hôm nay |
|---|---|---|
| Nho giáo | Việc nước, khoa cử, gia phong, lễ nghĩa, thờ tổ tiên theo lễ | Gia phả, nhà thờ họ, Văn Miếu, chữ hiếu, chữ lễ trong lời dạy con |
| Phật giáo | Tu tâm, từ bi, lễ cầu an, cầu siêu, an ủi khi tang chế | Chùa làng, ngày rằm, mùng một, lễ Vu Lan, ăn chay kỳ |
| Đạo giáo, tín ngưỡng thần tiên | Dưỡng sinh, thờ thần, chọn ngày, các nghi lễ trừ tà | Quán, đền thờ thần, tranh tiên, chữ Phúc Lộc Thọ |
Trong một gia đình Việt truyền thống, cả ba phần việc này thường cùng hiện diện: dạy con theo chữ hiếu, đi chùa ngày rằm, xem ngày khi làm nhà. Người trong cuộc ít khi tách bạch đâu là Nho, đâu là Phật, đâu là Lão; sự hoà trộn ấy chính là nội dung thực tế của chữ "đồng nguyên".
Nhà Phật đón nhận Nho và Lão như thế nào
Điểm gặp gỡ rõ nhất giữa Phật và Nho ở Việt Nam là chữ hiếu. Nho giáo đặt hiếu làm gốc của đạo làm người; Phật giáo có kinh Vu Lan, kinh Báo ân cha mẹ, và mùa Vu Lan ở chùa Việt là dịp nói về ơn cha mẹ. Nhờ điểm chung này, người theo Nho không thấy việc đi chùa là bỏ đạo nhà, và chùa cũng không đòi Phật tử bỏ nếp thờ cúng tổ tiên.
Với Đạo giáo và tín ngưỡng thần tiên, sự gặp gỡ diễn ra chủ yếu ở mức dân gian. Trong nhiều chùa Bắc Bộ có điện thờ Mẫu, thờ Đức Ông, thờ Thánh, theo kiểu "tiền Phật hậu Thần" hay "tiền Phật hậu Mẫu": phía trước thờ Phật, phía sau hoặc bên cạnh thờ thần. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là cách chùa làng đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của dân làng. Cần nói rõ rằng đây là sự sống chung với tín ngưỡng dân gian, không đồng nhất hoàn toàn với Đạo giáo như một hệ thống.
Về ngôn ngữ, các bản kinh Hán dịch từ buổi đầu cũng mượn không ít khái niệm sẵn có của Lão Trang để diễn đạt ý Phật, về sau người dịch mới tìm chữ riêng. Người học Phật học sử hay gọi lối này là "cách nghĩa", tức mượn khái niệm quen để giải thích điều mới.
Từ Lê sơ đến thời Nguyễn: lúc xa lúc gần
Sang thế kỷ XV, nhà Lê sơ chọn Nho giáo làm nền tảng trị nước. Tinh thần tam giáo ở cấp triều đình nhạt đi rõ rệt: Phật giáo không còn là quốc giáo trên thực tế, nhà sư không còn giữ vai cố vấn như thời Lý – Trần. Nhưng ở làng, người dân vẫn đi chùa, vẫn góp công dựng chùa, và các nho sĩ trong làng vẫn soạn văn bia cho chùa. Sự sống chung lùi về cấp cộng đồng.
Từ thế kỷ XVI – XVII, khi các thế lực Mạc, Lê trung hưng, chúa Trịnh, chúa Nguyễn tranh hùng, nhiều nhà cầm quyền và hoàng tộc lại công đức dựng, sửa chùa. Ở Đàng Trong, các chúa Nguyễn nhiều đời trọng Phật giáo; chùa Thiên Mụ ở Huế được dựng từ đầu thế kỷ XVII. Thời nhà Nguyễn, triều đình lấy Nho làm gốc trong giáo dục và thi cử, nhưng hoàng gia vẫn lập các quốc tự ở Huế.
Nhìn từ phía nhà Phật, đây là bài học về cách tồn tại: khi được trọng vọng thì không đòi độc tôn, khi bị lấn át thì lui về gắn với đời sống làng xã. Nhờ vậy, dù triều đại nào trọng đạo nào, ngôi chùa vẫn có chỗ đứng trong làng Việt.
Dấu vết tam giáo trong chùa, trong làng và trong sách
Một số dấu vết của tinh thần tam giáo bạn có thể gặp khi đi tham quan di tích hoặc đọc sách cũ:
- Ở một số chùa, quán có ban thờ ba vị tổ của ba đạo, đặt cạnh nhau. Không phải nơi nào cũng có; gặp thì nên hỏi người giữ đền chùa về lai lịch ban thờ ấy.
- Văn bia chùa thời Lê, Mạc nhiều khi do nho sĩ soạn, dùng điển tích Nho để ca ngợi việc dựng chùa, cho thấy người theo Nho vẫn góp sức cho chùa làng.
- Thế kỷ XVIII, những nho sĩ như Ngô Thì Nhậm được ghi là có tham gia trước tác về Phật học, gắn với dòng Trúc Lâm; tác phẩm thường được nhắc là Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh.
- Trong lời ăn tiếng nói, các cụm như "tu tâm tích đức", "ở hiền gặp lành" trộn quan niệm của nhiều đạo, người nói không phân biệt.
- Đầu thế kỷ XX, đạo Cao Đài ra đời ở Nam Bộ với chủ trương quy hợp nhiều tôn giáo. Đây là một tôn giáo riêng, có hệ thống giáo lý và tổ chức của mình, chỉ nên nhắc để phân biệt, không gộp vào Phật giáo.
Những dấu vết này cho thấy tam giáo ở Việt Nam là chuyện của đời sống thực, không chỉ là lý thuyết trên sách.
Đồng nguyên không có nghĩa là giống nhau: mấy điều nên phân biệt
Tam giáo đồng nguyên là quan niệm văn hoá, lịch sử. Nó mô tả cách ba đạo sống chung trong một xã hội, không phải giáo lý chính thức của một tông phái Phật giáo. Các vị thầy khi giảng thường nói rõ chỗ giống và chỗ khác giữa Phật với Nho, Lão.
Mỗi đạo có mục đích và con đường riêng. Nho giáo đặt trọng tâm vào trật tự xã hội và đạo làm người, Đạo giáo vào sự hoà hợp với tự nhiên và dưỡng sinh, Phật giáo vào sự giải thoát khỏi khổ. Nói ba đạo "như nhau" là đơn giản hoá quá mức.
Thời nào cũng có lúc căng thẳng. Lịch sử không chỉ có hoà hợp. Thời Lê sơ, khi Nho giáo độc tôn, triều đình từng hạn chế Phật giáo; nhiều nho sĩ đời sau có lời phê phán nhà chùa. Nhìn tam giáo cho trung thực là thấy cả lúc gần lẫn lúc xa.
Tôn trọng người theo đạo khác. Hiểu tinh thần tam giáo giúp người hôm nay sống chung với người khác niềm tin một cách cởi mở. Phần giáo lý sâu của từng đạo, xin hỏi người có chuyên môn của đạo ấy: chư tăng, ni với Phật giáo, các nhà nghiên cứu Nho học, Đạo giáo với hai đạo kia.
Câu hỏi thường gặp
Tam giáo đồng nguyên nghĩa là gì?
Là quan niệm cho rằng ba đạo Phật, Nho, Lão tuy khác đường nhưng cùng một nguồn, cùng hướng con người đến điều thiện, nên có thể bổ sung cho nhau. Đây là quan niệm văn hoá, lịch sử hơn là một giáo lý chính thức.
Thi tam giáo thời Lý là gì?
Sử cũ chép rằng cuối thế kỷ XII, thời Lý Cao Tông, triều đình mở khoa thi tìm người thông hiểu cả ba đạo Phật, Nho, Lão. Đây là bằng chứng hay được dẫn về tinh thần tam giáo cùng được trọng dụng thời Lý.
Tiền Phật hậu Thần có phải là tam giáo không?
Không hẳn. Tiền Phật hậu Thần là cách bố trí chùa làng có thờ Phật ở trước và thờ thần, thánh, Mẫu ở sau hoặc bên cạnh. Đó là sự sống chung giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, liên quan nhưng không đồng nhất với quan niệm tam giáo.
Phật giáo và Nho giáo gặp nhau ở điểm nào rõ nhất?
Ở chữ hiếu. Nho giáo đặt hiếu làm gốc đạo làm người, còn Phật giáo Việt Nam có mùa Vu Lan và các kinh nói về ơn cha mẹ. Nhờ điểm chung này, người theo Nho đi chùa và Phật tử thờ cúng tổ tiên đều không thấy mâu thuẫn.
Đạo Cao Đài có phải là tam giáo đồng nguyên không?
Đạo Cao Đài có chủ trương quy hợp nhiều tôn giáo, nhưng là một tôn giáo riêng với giáo lý, nghi lễ và tổ chức của mình. Khi viết về tam giáo trong Phật giáo Việt Nam, chỉ nên nhắc để phân biệt, không gộp chung.
Nói ba đạo giống nhau có đúng không?
Không chính xác. Ba đạo có điểm gặp nhau về hướng thiện nhưng khác nhau về mục đích, con đường và giáo lý. Đồng nguyên nói về khả năng sống chung, bổ sung cho nhau, chứ không xoá đi sự khác biệt.