Người thân đi chùa nhiều, ăn chay, tụng kinh mỗi ngày không phải điều đáng lo; điều đáng lo là khi niềm tin bắt đầu gây hại: dốc hết tiền bạc, bỏ điều trị bệnh, cắt đứt quan hệ gia đình, nghe theo duy nhất một "thầy" hoặc một nhóm khép kín. Phân biệt được hai trường hợp này giúp bạn không biến một người đang tìm được bình an thành người bị cả nhà chống đối, và cũng không làm ngơ khi người thân đang bị lợi dụng.
Bài này viết cho con cháu, vợ chồng, anh chị em đang lo cho một người trong nhà. Nó không bàn ai tin đúng, ai tin sai, cũng không nhắm vào hệ phái hay ngôi chùa nào. Nó gợi ý cách nhận ra dấu hiệu, cách mở lời, và nhờ ai giúp cho đúng việc. Khi có dấu hiệu về sức khoẻ tinh thần, bác sĩ và chuyên gia tâm lý mới là người cần tìm đến trước tiên.
Sùng đạo và quá đà: ranh giới nằm ở đâu
Với nhiều người, đặc biệt người lớn tuổi, chùa là nơi tìm được bạn bè, sự yên tĩnh và ý nghĩa cho những năm còn lại. Mẹ đi chùa mỗi sáng, bố tụng kinh mỗi tối, bà ăn chay trường, đó là lựa chọn của họ, và thường làm họ khoẻ khoắn, vui vẻ hơn. Con cháu khó chịu vì "mẹ đi chùa nhiều quá" có khi chỉ vì thấy thiếu người lo việc nhà, chứ niềm tin ấy không hại ai.
Ranh giới nằm ở hậu quả, không nằm ở mức độ. Một người đi chùa mỗi ngày mà vẫn chăm lo bản thân, vẫn giữ quan hệ với con cháu, chi tiêu trong khả năng, thì không có gì phải can thiệp. Một người chỉ đi lễ vài lần nhưng mỗi lần chuyển một khoản lớn cho người lạ, hoặc bỏ thuốc huyết áp vì được bảo "tụng kinh là khỏi", thì cần được quan tâm ngay.
Cũng nên nhớ rằng mỗi hệ phái, mỗi chùa có nếp tu khác nhau: có nơi khuyến khích khoá tu dài ngày, có nơi chuộng ăn chay trường, có nơi giữ giới nghiêm hơn. Thấy lạ với mình không có nghĩa là bất thường.
Đặt câu hỏi đúng giúp bạn bình tĩnh hơn: niềm tin này đang làm người thân an vui hơn hay sợ hãi, lo âu hơn; đang mở rộng các mối quan hệ của họ hay đang khiến họ xa cách mọi người; tiền bạc có đang bị dẫn đi nơi không minh bạch không. Câu trả lời cho những câu này quan trọng hơn câu hỏi "họ có tin quá không".
Những dấu hiệu đáng lo thật sự
Các dấu hiệu dưới đây không phải để dán nhãn người thân, mà để biết lúc nào cần ngồi xuống nói chuyện nghiêm túc. Một dấu hiệu riêng lẻ chưa chắc là vấn đề; nhiều dấu hiệu cùng lúc thì nên hành động:
- Chi tiền vượt khả năng: bán tài sản, vay mượn, dùng hết lương hưu, tiền tiết kiệm để cúng dường, mua vật phẩm, đóng "lễ giải".
- Bỏ hoặc giảm điều trị bệnh vì tin tụng kinh, uống nước "đã làm lễ" hay nghe lời một người không phải bác sĩ.
- Chỉ nghe theo một người duy nhất, coi mọi lời người đó nói là tuyệt đối, kể cả khi trái với lời của các chùa khác.
- Tham gia một nhóm khép kín, giữ bí mật, không cho người nhà biết sinh hoạt gì, ở đâu.
- Cắt đứt hoặc lạnh nhạt với gia đình, bạn bè cũ vì được bảo những người đó "cản đường tu".
- Bỏ việc, bỏ học, bỏ chăm con nhỏ một cách đột ngột để theo nhóm, không có kế hoạch gì cho đời sống.
- Sợ hãi, lo âu nhiều hơn trước: luôn nói về nghiệp nặng, vong theo, hoạ sắp đến.
- Ép người khác trong nhà phải làm theo: bắt trẻ nhỏ ăn chay trường, bắt cả nhà đóng góp, doạ người không theo.
Dấu hiệu cuối cùng đáng chú ý vì nó ảnh hưởng đến người khác, nhất là trẻ em. Trẻ đang lớn ăn chay lâu dài cần được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn để đủ chất, và việc học của trẻ không nên bị gián đoạn vì lý do tu tập.
Vì sao người thân dễ đi quá đà
Hiếm ai tự nhiên trở nên quá đà. Thường có một biến cố phía sau: mất người thân, bệnh nặng, phá sản, ly hôn, con cái đi xa, nghỉ hưu và thấy mình vô dụng. Niềm tin tôn giáo lúc ấy đến như một chỗ dựa, và chỗ dựa càng quan trọng thì người ta càng bám chặt.
Những nhóm hay cá nhân lợi dụng niềm tin biết rõ điều này. Họ cho người đang cô đơn một cộng đồng ấm áp, cho người đang đau một lời giải thích, cho người đang thấy mình vô dụng một vai trò. Sau đó mới đến những đòi hỏi về tiền bạc, thời gian, sự trung thành. Người trong cuộc thường không thấy mình bị lợi dụng, vì họ thật sự cảm thấy được yêu thương ở đó.
Hiểu điều này giúp con cháu đổi cách tiếp cận. Thay vì chỉ chống lại nhóm kia, hãy tự hỏi: người thân mình đang thiếu gì mà ở đó họ có. Nếu là sự quan tâm, sự có ích, cộng đồng, thì gia đình có thể bù lại phần nào. Một người thấy được yêu thương ở nhà sẽ ít phụ thuộc vào nơi khác hơn.
Mở lời thế nào để người thân còn muốn nghe
Cuộc nói chuyện đầu tiên thường quyết định người thân sẽ mở lòng hay đóng cửa. Vài bước gợi ý:
- Chọn lúc yên tĩnh, riêng tư, không phải giữa bữa cơm đông người hay ngay sau khi họ vừa đi lễ về.
- Bắt đầu bằng hỏi chuyện, không bắt đầu bằng kết luận: "Dạo này mẹ đi chùa thấy thế nào?", "Thầy ở đó giảng gì làm bố thích?".
- Lắng nghe trọn, không ngắt lời, không chế giễu. Ghi nhận điều tốt họ nhận được: bạn bè mới, ngủ ngon hơn, bớt nóng nảy.
- Nói về nỗi lo của mình bằng ngôi thứ nhất: "Con lo vì thấy mẹ bỏ thuốc", thay vì "Mẹ bị lừa rồi".
- Tập trung vào một việc cụ thể cần thay đổi, ví dụ uống thuốc lại hoặc dừng chuyển khoản, đừng đòi họ bỏ hẳn niềm tin.
- Đề nghị cùng đi: cùng đến chùa nghe giảng, cùng gặp thầy, cùng đi khám. Đi cùng cho thấy bạn không chống đối.
- Chấp nhận rằng một lần nói chưa đủ. Giữ liên lạc đều đặn, giữ thái độ ấm áp dù họ chưa đồng ý.
Câu nên nói và câu nên tránh
Lời nói trong những cuộc trò chuyện này rất dễ làm tổn thương. Bảng dưới đây gợi ý vài cách diễn đạt:
| Nên tránh | Nên nói thay | Vì sao |
|---|---|---|
| Mẹ mê tín quá | Con muốn hiểu thêm điều mẹ đang tin | Không làm người nghe thấy bị coi thường |
| Bọn đó lừa bố đấy | Con lo khoản tiền này, bố cho con xem giấy tờ được không | Tập trung vào việc cụ thể, không công kích |
| Bỏ ngay cái nhóm đó đi | Mình thử tạm dừng đóng tiền một thời gian xem sao | Đề nghị nhỏ dễ được chấp nhận hơn |
| Tụng kinh thì chữa được bệnh à | Mẹ cứ tụng kinh, nhưng mình vẫn uống thuốc nhé | Tôn trọng niềm tin mà vẫn giữ an toàn |
| Con không nhận bố nữa | Dù thế nào con vẫn ở đây với bố | Giữ cửa để người thân có chỗ quay về |
Những câu bên cột giữa không phải công thức, chỉ là gợi ý về tinh thần: tôn trọng người, tập trung vào hành vi gây hại, và giữ cho mối quan hệ không đứt. Một khi người thân thấy gia đình là kẻ thù, họ sẽ càng bám vào nhóm kia.
Nhờ đúng người giúp
Nếu người thân sinh hoạt ở một ngôi chùa công khai, có thầy trụ trì rõ ràng, thì thầy có thể là người giúp tốt nhất. Nhiều vị tăng, ni sẵn lòng nhắc Phật tử rằng tu tập không có nghĩa là bỏ bê gia đình, rằng cúng dường phải trong khả năng, rằng bệnh thì phải uống thuốc. Lời từ người mà họ kính trọng có sức nặng hơn mọi lý lẽ của con cháu.
Nếu người thân theo một nhóm khép kín hoặc một "thầy" không rõ lai lịch, có thể nhờ một ngôi chùa khác mà gia đình tin cậy, hoặc một Phật tử lâu năm mà người thân quý mến, nói chuyện với họ về cách tu học phổ biến. Khi có dấu hiệu bị chiếm đoạt tài sản, gia đình nên giữ bằng chứng và trình báo cơ quan công an nơi cư trú.
Có những trường hợp niềm tin đi kèm dấu hiệu bệnh lý: nghe thấy tiếng nói người khác không nghe, tin mình bị theo dõi, mất ngủ kéo dài, bỏ ăn, nói chuyện lộn xộn, có ý nghĩ làm hại bản thân. Lúc đó không còn là chuyện tôn giáo, mà cần đưa đi khám bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc gặp chuyên gia tâm lý càng sớm càng tốt.
Giữ ranh giới cho cả nhà
Tài sản chung. Nếu nhà, đất, tiền tiết kiệm là của chung, gia đình có quyền bàn bạc trước khi đem cúng dường hay bán. Nói rõ điều này một cách bình tĩnh, có thể nhờ người lớn khác trong họ hàng làm chứng, tốt hơn để đến khi mất rồi mới cãi nhau.
Trẻ em trong nhà. Trẻ có quyền được học, được ăn uống đủ chất, được chơi với bạn bè. Không nên để trẻ bị ép bỏ học đi theo nhóm tu, bị ép ăn chay trường khi chưa có hướng dẫn dinh dưỡng, hoặc bị doạ về nghiệp, về vong.
Việc chung trong gia đình. Nếu người thân bỏ hết việc nhà, các thành viên khác nên bàn rõ phần việc của mỗi người, thay vì chịu đựng lâu rồi trút giận một lần. Sắp xếp lịch đi chùa và lịch việc nhà rõ ràng giúp ai cũng thấy công bằng.
Sức khoẻ của chính mình. Lo cho người thân kéo dài rất mệt. Bạn cũng cần nghỉ ngơi, chia sẻ với người khác trong gia đình, và có thể gặp chuyên gia tâm lý cho chính mình nếu thấy kiệt sức.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ đi chùa hằng ngày có phải là quá đà không?
Chưa chắc. Nếu mẹ vẫn khoẻ mạnh, vui vẻ, chi tiêu trong khả năng và giữ quan hệ với gia đình, thì đi chùa hằng ngày là lựa chọn đáng tôn trọng. Chỉ đáng lo khi có dấu hiệu gây hại như dốc hết tiền, bỏ thuốc hay cắt đứt quan hệ.
Người thân muốn bán nhà để cúng dường thì làm gì?
Nếu là tài sản chung, gia đình có quyền bàn bạc trước. Hãy nói chuyện bình tĩnh, nhờ thêm người lớn trong họ, và đề nghị hỏi ý kiến thầy trụ trì một ngôi chùa công khai. Nhiều vị tăng khuyên cúng dường trong khả năng, không làm khổ gia đình.
Có nên báo công an khi người thân theo một nhóm tu lạ?
Chỉ theo một nhóm tu thì chưa phải chuyện cần báo. Khi có dấu hiệu chiếm đoạt tài sản, ép buộc, giam giữ người hay xâm hại trẻ em, gia đình nên giữ bằng chứng và trình báo cơ quan công an nơi cư trú.
Khi nào cần đưa người thân đi khám tâm thần?
Khi có dấu hiệu như nghe thấy tiếng nói lạ, tin mình bị theo dõi, mất ngủ và bỏ ăn kéo dài, nói chuyện lộn xộn hay có ý nghĩ làm hại bản thân. Đây là lúc cần bác sĩ chuyên khoa, không chỉ là chuyện niềm tin.
Mình không theo đạo, có nên cố tìm hiểu đạo của người thân không?
Nên, ở mức đủ để hiểu và trò chuyện được. Đọc sách nhập môn, cùng người thân đến chùa một lần, hỏi họ về điều họ học. Sự quan tâm ấy giúp người thân thấy gia đình không chống đối, và giúp bạn phân biệt đâu là sinh hoạt bình thường, đâu là dấu hiệu bất thường.
Người thân giận và cắt liên lạc sau cuộc nói chuyện, phải làm sao?
Cho cả hai bên thời gian, nhưng giữ một sợi dây nhỏ: nhắn hỏi thăm, gửi đồ ăn, nhờ người thân khác ghé qua. Tránh nói thêm về chuyện đạo trong lúc này. Điều quan trọng là để họ biết gia đình vẫn luôn là chỗ quay về.