Hoa sen thành biểu tượng của nhà Phật vì hình ảnh một bông hoa mọc lên từ bùn mà vẫn sạch, được dùng để nói về khả năng sống giữa đời mà giữ được tâm trong sáng. Từ Ấn Độ cổ, sen đã là loài hoa thiêng; Phật giáo nhận hình ảnh ấy và đưa vào kinh điển, nghệ thuật, nghi lễ. Ở Việt Nam, sen có mặt ở toà sen, ao sen trước chùa, hoa văn chạm khắc từ thời Lý, và trong cả ca dao.
Bài này đi qua những nơi bạn gặp hình ảnh sen trong văn hoá Phật giáo Việt, cách người xưa giải thích ý nghĩa, và những chỗ nên hiểu cho đúng, ví dụ sen là biểu tượng để nhắc nhở chứ không phải vật đem lại may mắn. Phần ý nghĩa giáo lý sâu, như cách các kinh dùng hình ảnh sen, xin hỏi thêm chư tăng, ni.
Sen trước khi có Phật giáo và khi vào kinh điển
Ở Ấn Độ cổ, hoa sen đã là biểu tượng của sự thanh khiết, của sự sinh thành, gắn với nhiều vị thần trong tín ngưỡng bản địa từ trước thời Đức Phật. Khi Phật giáo ra đời, hình ảnh ấy được tiếp nhận một cách tự nhiên, vì nó dễ hiểu với người đương thời và hợp với điều nhà Phật muốn nói.
Trong kinh điển, sen xuất hiện ở nhiều chỗ. Hình ảnh hay được nhắc nhất là bông sen mọc trong nước bùn mà vươn lên khỏi mặt nước, không bị bùn bám, dùng để ví người sống giữa đời mà không bị đời làm vẩn đục. Một bộ kinh Đại thừa rất phổ biến ở Việt Nam mang tên Diệu pháp liên hoa, quen gọi là kinh Pháp Hoa, trong đó liên hoa là hoa sen.
Theo truyền thuyết về sự ra đời của Đức Phật được kể trong nhiều văn bản, khi vừa sinh ra, ngài bước đi bảy bước và dưới mỗi bước nở một đoá sen. Đây là truyền thuyết mang tính biểu tượng, được nhắc nhiều vào mùa Phật đản; nên đọc như hình ảnh chứ không như sự kiện lịch sử.
Những nơi gặp hình ảnh sen trong chùa Việt
Đi một vòng ngôi chùa, bạn có thể gặp hình ảnh sen ở rất nhiều chỗ. Bảng dưới gom những nơi phổ biến và cách người ta thường giải thích.
| Nơi gặp | Hình thức | Cách giải thích thường gặp |
|---|---|---|
| Toà sen | Bệ ngồi hoặc đứng hình hoa sen nở | Chỉ sự thanh tịnh, tôn vinh bậc giác ngộ |
| Tư thế ngồi | Thế ngồi kiết già, còn gọi là thế hoa sen | Tư thế ổn định cho thiền định |
| Ao sen | Ao trước chùa hoặc trong khuôn viên | Cảnh quan thanh tịnh, gắn với ý nghĩa biểu tượng |
| Chạm khắc | Cánh sen trên chân tảng, bệ đá, tháp, cửa võng | Trang trí mang ý nghĩa thanh khiết |
| Đèn, hoa dâng | Đèn hình sen, hoa sen dâng lên ban thờ | Lòng thành kính, ánh sáng trí tuệ |
| Tên gọi | Liên hoa, liên đài, liên trì trong tên chùa, tên pháp hội | Gợi cõi thanh tịnh |
Không phải chùa nào cũng có đủ. Chùa làng Bắc Bộ hay có ao sen hoặc ao vuông trước chùa; chùa Nam tông dùng hình sen nhiều trong trang trí đường nét. Pháp khí, đồ thờ hình sen là phần riêng của mảng vật phẩm; ở đây chỉ nhắc để bạn nhận ra.
Hoa văn sen thời Lý: dấu vết còn lại trên đá
Thời Lý để lại nhiều hiện vật chạm hình cánh sen, nhất là trên đá: chân tảng kê cột, bệ đá, thành bậc. Những cánh sen thời Lý thường được các nhà nghiên cứu mỹ thuật nhận xét là mềm mại, nở đều, chạm kỹ, nhiều khi kết hợp với hình rồng, sóng nước, hoa dây. Chính những chi tiết như vậy giúp các nhà khảo cổ xác định niên đại của một di vật.
Hoa văn sen có mặt cả ở các công trình khai quật tại khu Hoàng thành Thăng Long lẫn ở dấu tích của nhiều ngôi chùa lớn thời Lý ở Bắc Bộ. Nó cho thấy sen không chỉ là chuyện trong kinh mà đã thành ngôn ngữ trang trí quen thuộc của mỹ thuật thời ấy, cả trong cung đình lẫn nhà chùa.
Sang các thời sau, hình sen tiếp tục có mặt nhưng phong cách đổi: thời Trần chắc khoẻ hơn, thời Lê, Mạc gần với nét dân gian, thời Nguyễn đi vào trang trí công trình Huế với nhiều chất liệu. Nếu bạn đi xem di tích, để ý cánh sen là một cách vui để đoán thời đại của đồ vật trước khi đọc bảng giới thiệu.
Sen, súng, hoa đại: phân biệt mấy loài hoa hay gặp ở chùa
Đi chùa, người ta hay gọi chung mọi bông hoa nở trên mặt ao là sen, nhưng thật ra thường có hai loài khác nhau. Sen có lá to, tròn, vươn cao khỏi mặt nước, bông mọc trên cuống dài, sau khi tàn thành gương sen có hạt. Súng có lá nổi sát mặt nước, mép lá có một khe xẻ, bông nhỏ hơn, nở ngay trên mặt nước hoặc nhô lên một chút, không có gương sen. Hai loài thuộc hai họ thực vật khác nhau.
Trong nghệ thuật Phật giáo, nhất là tranh vẽ, hình hoa trên toà sen nhiều khi được cách điệu đến mức khó nói là sen hay súng. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật cũng ghi nhận rằng ở Ấn Độ cổ, hình hoa trong kinh và tranh có lúc là súng. Với người xem bình thường, gọi chung là hoa sen theo thói quen là chấp nhận được.
Một loài cây gắn với chùa Việt khác là cây đại, ở miền Nam gọi là cây sứ, nhiều nơi gọi luôn là hoa chùa vì được trồng rất nhiều ở sân chùa, vườn tháp. Hoa đại thơm nhẹ, cây sống lâu, dáng cành khúc khuỷu, hợp với không khí trầm tĩnh của chùa. Còn cây bồ đề là một đề tài riêng, gắn với sự tích Đức Phật thành đạo.
Sen trong ca dao và đời sống thường ngày
Câu ca dao quen thuộc "Trong đầm gì đẹp bằng sen" với những câu tiếp theo về lá xanh, bông trắng, nhị vàng, và câu kết "Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn" có lẽ là đoạn thơ về sen được người Việt thuộc nhiều nhất. Câu ca dao không nhắc tới chùa hay Phật, nhưng ý gần bùn mà không nhiễm bùn trùng với hình ảnh sen trong kinh. Đây là chỗ văn hoá dân gian và biểu tượng nhà Phật gặp nhau một cách tự nhiên.
Trong đời sống, sen còn gắn với nhiều thói quen không có màu tôn giáo: trà ướp sen, hạt sen trong món chè, lá sen gói xôi, ngó sen trong món gỏi. Người đi chùa thì quen dâng hoa sen vào mùa hè, nhất là dịp Phật đản và Vu Lan, khi sen nở rộ.
Vì sen có mặt cả trong chùa lẫn trong bếp, người Việt cảm thấy loài hoa này gần gũi chứ không xa vời. Đó cũng là lý do hình ảnh sen dễ trở thành biểu tượng chung, được dùng trong nhiều thiết kế, logo, công trình hiện đại.
Ở Hà Nội xưa, trà ướp sen là một thú chơi tao nhã: người ta đặt trà vào trong bông sen để qua đêm cho trà ngấm hương, hoặc tách gạo sen để ướp nhiều lần. Thú chơi này không thuộc về nhà chùa, nhưng nó cho thấy người Việt quý sen ở cả hương lẫn sắc, không chỉ ở ý nghĩa biểu tượng.
Hiểu biểu tượng sen cho đúng
Sen là biểu tượng để nhắc, không phải vật mang lại may mắn. Trong nhà Phật, hình ảnh sen nhắc người ta giữ lòng trong giữa đời. Treo tranh sen, đặt tượng sen trong nhà là chuyện thẩm mỹ và tình cảm, không phải để cầu tài lộc hay hoá giải điều gì.
Mỗi chùa, mỗi truyền thống có cách giải thích riêng. Có nơi giải thích màu sen, số cánh sen theo những ý nghĩa cụ thể; các cách giải thích ấy khác nhau giữa các truyền thống. Gặp lời giải thích quá chắc chắn, nên hỏi lại chư tăng, ni hoặc tìm sách có nguồn.
Dùng hình sen trong thiết kế nên giữ sự trang trọng. Hình sen gắn với Phật giáo nên nhiều Phật tử thấy không thoải mái khi nó xuất hiện ở chỗ thiếu trang trọng. Người làm thiết kế, làm sản phẩm có thể cân nhắc điều này.
Đừng gán cho sen những phép màu. Có nơi quảng cáo hạt sen, tượng sen, vật phẩm hình sen "đã khai quang" với lời hứa may mắn, bình an. Những lời hứa như vậy không thuộc giáo lý nhà Phật; gặp vật phẩm bán kèm lời hứa và giá cao bất thường, nên tỉnh táo và hỏi chư tăng nơi bạn sinh hoạt.
Sen là của chung. Sen cũng là loài hoa của làng quê Việt, của ẩm thực, của thơ ca. Không cần là Phật tử mới yêu sen, và hiểu ý nghĩa nhà Phật của sen giúp mỗi người nhìn bông hoa quen thuộc này sâu hơn một chút.
Gợi ý cho người đi tham quan chùa muốn ngắm sen
Nếu bạn muốn nhìn hình ảnh sen trong chùa như một người hiểu chuyện, vài gợi ý nhỏ:
- Nhìn xuống chân cột, bệ đá, thành bậc trước khi nhìn lên ban thờ; hoa văn sen hay nằm ở những chỗ ít ai để ý.
- Để ý ao trước chùa: ao vuông, ao tròn hay ao bán nguyệt, có trồng sen không. Bố cục ao là một phần của kiến trúc chùa.
- Mùa hè, nhất là khoảng tháng Tư đến tháng Bảy âm lịch, là mùa sen nở ở miền Bắc; trong Nam sen nở rải rác nhiều tháng hơn.
- Không hái hoa sen ở ao chùa khi chưa được phép; sen trong ao chùa thường dùng để dâng Phật hoặc do Phật tử chăm sóc.
- Chụp ảnh ao sen, hoa văn sen thì giữ yên lặng, không leo lên bệ đá hay thành ao để lấy góc.
Những điều nhỏ ấy giúp chuyến đi của bạn trọn vẹn hơn và tôn trọng nơi mình đến. Nếu chùa có người trông coi, hỏi họ về tuổi của ao sen hay hoa văn trên bệ đá, bạn thường nghe được những câu chuyện mà bảng giới thiệu không ghi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hoa sen là biểu tượng của Phật giáo?
Vì sen mọc từ bùn mà vươn lên sạch sẽ, được dùng để ví người sống giữa đời mà giữ được tâm trong sáng. Hình ảnh này đã thiêng ở Ấn Độ cổ, sau được Phật giáo tiếp nhận vào kinh điển, nghệ thuật và nghi lễ.
Kinh Pháp Hoa có liên quan gì đến hoa sen?
Tên đầy đủ là Diệu pháp liên hoa kinh, trong đó liên hoa nghĩa là hoa sen. Đây là bộ kinh Đại thừa rất phổ biến ở Việt Nam. Hình ảnh sen trong tên kinh mang ý nghĩa biểu tượng; phần giáo lý nên tìm hiểu qua chư tăng hoặc sách giảng có nguồn.
Truyền thuyết Đức Phật đi bảy bước trên hoa sen có thật không?
Đây là truyền thuyết được kể trong nhiều văn bản Phật giáo về sự đản sinh, mang ý nghĩa biểu tượng. Nên hiểu như một hình ảnh tôn vinh, không như một sự kiện lịch sử có thể kiểm chứng.
Câu "Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn" có phải câu của nhà Phật không?
Đây là câu kết của bài ca dao "Trong đầm gì đẹp bằng sen", thuộc văn học dân gian, không phải câu trích kinh. Ý của câu trùng với hình ảnh sen trong kinh Phật, cho thấy hai truyền thống gặp nhau.
Đặt tranh, tượng hoa sen trong nhà có mang lại may mắn không?
Trong nhà Phật, sen là biểu tượng nhắc giữ lòng trong sạch, không phải vật mang lại tài lộc. Treo tranh sen là chuyện thẩm mỹ và tình cảm của gia đình; nên đặt ở chỗ trang trọng nếu đó là tranh có ý nghĩa tôn giáo.
Làm sao nhận ra hoa văn sen thời Lý?
Cánh sen thời Lý thường mềm mại, nở đều, chạm kỹ, hay đi cùng hình rồng hoặc sóng nước, thấy trên chân tảng, bệ đá. Muốn chắc chắn, nên đọc giới thiệu của bảo tàng, di tích hoặc sách mỹ thuật có hình ảnh đối chiếu.