Năm giới của Phật tử tại gia là không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối và không dùng chất say; giữ giới trong đời thường nghĩa là đem năm điều ấy vào những tình huống rất cụ thể như bữa nhậu với đối tác, lời chào hàng, cái bút mang về từ văn phòng. Phần lớn người mới quy y không gặp khó với ý nghĩa của giới, mà gặp khó ở những tình huống nửa nọ nửa kia.
Bài này đi qua từng giới bằng các tình huống thường gặp và cách nhiều Phật tử tại gia xử lý. Đây không phải phán quyết đúng sai: ý nghĩa giáo lý của giới, phạm vi của từng giới, và cách áp dụng cho hoàn cảnh riêng của bạn là phần nên hỏi thầy bổn sư, vì mỗi hệ phái, mỗi vị thầy có cách hướng dẫn khác nhau.
Năm giới là thước đo tự nguyện, không phải bộ luật
Khi truyền quy y, vị thầy thường hỏi người thọ giới có giữ được từng giới không. Câu hỏi ấy cho thấy tinh thần chung: giới là thứ mình tự nhận, không phải điều bị áp đặt. Nhiều chùa còn giải thích rằng người tại gia có thể nhận một phần giới trước, tập dần cho đủ. Vì thế, thay vì coi năm giới như năm điều cấm có kèm hình phạt, Phật tử lâu năm thường coi đó là năm cái mốc để tự soi mình mỗi tối.
Năm giới cũng gần với những chuẩn mực đạo đức mà nhiều nền văn hoá cùng có: không giết hại, không lấy của người, chung thuỷ, nói thật, tỉnh táo. Điểm khác là người Phật tử tự nguyện nhận chúng trước Tam bảo và có cộng đồng cùng giữ. Điều này giúp giới không chỉ là ý định tốt mà trở thành một thói quen có người nhắc nhở.
Phần dưới bàn tình huống. Bạn sẽ thấy nhiều chỗ được viết "nhiều Phật tử chọn", "có thầy khuyên". Đó không phải né tránh, mà vì thực tế các vị thầy hướng dẫn khác nhau tuỳ hoàn cảnh người hỏi. Một người bán hải sản và một nhân viên văn phòng sẽ nhận lời khuyên khác nhau về cùng một giới, và cả hai đều có thể đúng với hoàn cảnh của họ.
Giới không sát sinh trong những việc nhỏ hằng ngày
Muỗi, gián, kiến trong nhà. Nhiều Phật tử ưu tiên cách ngăn trước: đóng lưới, giữ bếp sạch, đậy kín thức ăn, dùng màn ngủ. Khi buộc phải xử lý côn trùng gây hại cho sức khoẻ gia đình, cách nghĩ phổ biến là làm với ý thức, không giết vì vui tay hay vì ghét. Mức độ cụ thể nên hỏi thầy của mình.
Nấu ăn cho gia đình chưa ăn chay. Đây là băn khoăn rất thường gặp của các bà mẹ, người vợ quy y. Nhiều thầy khuyên ưu tiên mua thực phẩm đã sơ chế sẵn thay vì tự tay giết, và không ép cả nhà theo mình. Gia đình êm ấm cũng là một phần của tu tập.
Nghề nghiệp liên quan đến động vật. Người nuôi trồng, buôn bán thực phẩm tươi sống, đầu bếp có thể băn khoăn liệu mình có quy y được không. Câu trả lời của đa số chùa là có. Cách giữ giới trong nghề, có nên chuyển nghề hay không, là chuyện cần trao đổi riêng với thầy, không ai nên phán thay.
Câu cá, săn bắt để giải trí. Đây là trường hợp nhiều Phật tử chọn bỏ dần, vì không vì sinh kế. Có người chuyển sang những thú vui khác ngoài trời như đạp xe, leo núi, trồng cây.
Không làm tổn hại cũng gồm lời nói và hành vi với người. Nhiều vị thầy mở rộng tinh thần giới này sang việc không bạo hành, không làm tổn thương người khác. Đây là cách hiểu rộng, bạn có thể nghe giảng thêm ở chùa mình.
Giới không trộm cắp ở chỗ làm: những thứ nhỏ dễ bỏ qua
Ít ai coi mình là người trộm cắp. Nhưng nhiều Phật tử kể rằng khi tự soi giới thứ hai, họ mới để ý những việc nhỏ mình làm theo thói quen. Một số tình huống hay được nhắc trong các buổi sinh hoạt đạo tràng:
- Mang giấy, bút, đồ dùng văn phòng về nhà dùng việc riêng.
- Dùng giờ làm việc để làm việc cá nhân dài, hoặc khai thêm giờ tăng ca không có thật.
- Kê khai chi phí công tác cao hơn số tiền đã chi.
- Dùng phần mềm, phim, sách điện tử không có bản quyền cho công việc kinh doanh.
- Nhận tiền thối thừa mà không trả lại; nhặt được đồ của người khác mà giữ.
- Mượn đồ của bạn bè, hàng xóm rồi để lâu không trả, coi như của mình.
- Trốn vé, chen giá, lấy lợi trên sự nhầm lẫn của người khác.
Giữ giới ở đây không đòi bạn tự trách cho những gì đã qua. Cách nhiều người chọn là bắt đầu từ một việc cụ thể, ví dụ không mang đồ văn phòng về nhà nữa, giữ được một tháng rồi mới tính việc khác. Những điều liên quan đến nghĩa vụ pháp luật như thuế, hợp đồng, bản quyền thì làm đúng quy định hiện hành là phần tối thiểu, không cần đợi đến giới.
Giới không nói dối khi buôn bán và làm việc
Buôn bán là chỗ giới thứ tư bị thử thách nhiều nhất, vì lời nói quá lên đôi chút thường được coi là chuyện bình thường của nghề. Bảng dưới gom vài tình huống và cách nhiều Phật tử làm kinh doanh tự điều chỉnh:
| Tình huống | Cách nhiều Phật tử chọn |
|---|---|
| Khách hỏi hàng có lỗi không, mà hàng có lỗi nhỏ | Nói rõ lỗi, giảm giá hoặc để khách chọn. Mất một đơn nhưng giữ được khách lâu dài. |
| Quảng cáo "tốt nhất", "rẻ nhất" khi không chắc | Mô tả đúng đặc điểm, để khách tự so sánh. |
| Hứa giao hàng đúng hẹn khi biết khó kịp | Báo thời gian thật ngay từ đầu, kể cả khi khách có thể đi chỗ khác. |
| Được nhờ nói dối giúp sếp, giúp đồng nghiệp | Từ chối nhẹ nhàng, hoặc chọn không nói thay vì nói sai. |
| Lời nói đùa, nói quá cho vui | Nhiều thầy phân biệt nói đùa không gây hại với nói dối để lừa; chỗ ranh giới hỏi thầy. |
| Giấu bệnh tình với người thân để họ bớt lo | Tình huống tế nhị; nhiều người chọn nói dần, đúng lúc, có bác sĩ hỗ trợ, thay vì nói dối hẳn. |
Nhiều người làm kinh doanh lâu năm chia sẻ rằng nói thật lúc đầu khó, nhưng về sau giúp họ đỡ phải nhớ mình đã nói gì với ai. Đó là một lợi ích rất đời thường của giới này, không cần viện đến điều gì xa xôi.
Giới không dùng chất say: chuẩn bị cho một bữa tiệc
Ở Việt Nam, rượu bia gắn với công việc, cưới hỏi, giỗ chạp, gặp gỡ bạn bè. Với người mới quy y, giới thứ năm thường là giới khó giữ nhất về mặt xã hội. Một số bước mà nhiều Phật tử áp dụng:
- Nói trước với người quen. Một câu đơn giản như "dạo này mình không uống" lặp lại vài lần là mọi người tự nhớ, đỡ phải từ chối giữa bàn tiệc.
- Cầm sẵn một ly nước. Trà đá, nước ngọt, nước suối trong tay giúp bạn vẫn nâng ly cùng mọi người mà không bị mời liên tục.
- Chọn lý do mình thấy thoải mái. Có người nói thẳng vì giữ giới, có người nói vì sức khoẻ, vì lái xe. Cả hai đều là sự thật với họ.
- Với đối tác, chuyển trọng tâm sang câu chuyện. Sự chú ý, lắng nghe, nhớ chuyện của người khác thường quý hơn số ly đã uống.
- Về sớm khi tiệc đã ngà ngà. Rời đi lịch sự sau phần chính, trước khi cuộc vui kéo dài.
- Nếu lỡ uống, đừng lái xe và đừng tự trách quá. Ghi nhận, lần sau chuẩn bị kỹ hơn.
Nếu việc bỏ rượu bia khiến bạn có triệu chứng khó chịu kéo dài, đó là lúc nên gặp bác sĩ. Người đã phụ thuộc vào chất say cần được hỗ trợ y tế, việc tu tập chỉ đi kèm chứ không thay thế.
Giới không tà dâm: chung thuỷ và tôn trọng
Với người tại gia, giới thứ ba thường được giải thích ở mức phổ thông là giữ chung thuỷ trong hôn nhân, không xâm phạm quan hệ của người khác, và tôn trọng người mình gắn bó. Phạm vi chi tiết của giới này được giảng khác nhau tuỳ truyền thống, nên những câu hỏi riêng tư bạn có thể hỏi riêng thầy hoặc sư cô mình tin cậy.
Trong đời thường, nhiều Phật tử kể giới này nhắc họ những chuyện rất cụ thể: không nhắn tin úp mở với người khác khi đã có gia đình, không kể chuyện riêng tư của bạn đời ra ngoài, không đùa cợt thiếu tôn trọng về chuyện nam nữ trong bàn tiệc. Tinh thần chung là không làm tổn thương niềm tin của người khác.
Giới này cũng liên quan đến cách đối xử trong gia đình. Nhiều vị thầy nhắc rằng tôn trọng bạn đời, không bạo lực, không kiểm soát, là phần không thể thiếu. Nếu bạn đang ở trong một mối quan hệ có bạo lực, điều cần làm trước tiên là tìm sự an toàn và hỗ trợ từ người thân, cơ quan chức năng, chứ không phải nhẫn nhịn vì nghĩ đó là tu.
Khi lỡ phạm giới: nhìn lại và bắt đầu lại
Hầu như Phật tử nào cũng có lúc lỡ phạm giới, nhất là giới nói dối và giới uống rượu. Điều các chùa thường dạy không phải là sợ hãi, mà là nhận ra, nhìn lại vì sao mình làm vậy, sám hối, và giữ lại. Nhiều chùa có buổi sám hối định kỳ vào ngày rằm, mùng một, Phật tử có thể dự cùng đại chúng; diễn trình khoá sám hối có bài riêng ở mảng nghi lễ.
Có người duy trì một cuốn sổ nhỏ, mỗi tối ghi vài dòng về những lúc mình giữ được và chưa giữ được. Sau vài tháng, họ thấy rõ những tình huống lặp lại, ví dụ luôn uống quá ở bữa tiệc cuối tuần với một nhóm bạn, hay luôn nói quá khi gặp một loại khách. Biết rõ tình huống thì chuẩn bị được.
Nếu phạm giới gây thiệt hại cho người khác, như lấy của ai đó hay nói sai làm người ta mất việc, thì sám hối trước Phật chưa đủ. Cách làm trọn vẹn là sửa chữa với chính người bị ảnh hưởng trong khả năng của mình: trả lại, xin lỗi, đính chính. Đây là điều mà hầu hết các vị thầy đều nhấn mạnh.
Câu hỏi thường gặp
Phạm giới nhiều lần có phải quy y lại không?
Thường là không. Người Phật tử sám hối và giữ lại giới. Một số chùa có lễ truyền giới lại cho Phật tử muốn phát nguyện mới, nhưng đó là tự nguyện. Cách làm cụ thể nên hỏi thầy bổn sư của bạn.
Ăn mặn có phạm giới sát sinh không?
Nhiều chùa giải thích rằng ăn thịt mua sẵn khác với tự tay giết, và năm giới không buộc người tại gia ăn chay trường. Ăn chay là khuyến khích thêm. Các hệ phái có cách nhìn khác nhau, hỏi thầy để rõ nếp nơi mình sinh hoạt.
Làm nghề bán rượu bia có quy y được không?
Phần lớn chùa vẫn nhận. Giới thứ năm nói về việc tự mình dùng chất say. Chuyện nghề nghiệp có nên điều chỉnh hay không là điều nên trao đổi riêng với thầy, dựa trên hoàn cảnh và trách nhiệm gia đình của bạn.
Nói dối để tránh làm người khác buồn có tính là phạm giới không?
Đây là câu hỏi các vị thầy giải thích khác nhau. Nhiều người chọn cách nói thật nhưng tế nhị, hoặc im lặng khi chưa tiện nói. Nếu bạn hay gặp tình huống này, hãy mang một ví dụ cụ thể đến hỏi thầy.
Uống thuốc có cồn theo đơn bác sĩ có phạm giới không?
Phần lớn các chùa không coi việc dùng thuốc theo chỉ định y tế là phạm giới chất say. Sức khoẻ là việc cần làm theo bác sĩ. Nếu vẫn băn khoăn, bạn hỏi thầy và hỏi bác sĩ xem có thuốc thay thế không.
Có cần giữ năm giới ngay từ ngày quy y không?
Nhiều chùa cho phép nhận giới mình giữ được trước rồi tập dần. Điều quan trọng là thành thật với chính mình và với vị thầy truyền giới. Nhận đủ năm giới mà không giữ được thì không tốt hơn nhận ít mà giữ đều.