Không còn ngôi chùa nào giữ nguyên kiến trúc gỗ từ thời Lý (1009–1225) hay thời Trần (1226–1400). Thứ còn lại là nền móng và bậc cấp, chân tảng đá chạm hoa sen, tượng thú và bệ đá, bia đá, một số ngọn tháp gạch và đất nung, vài cấu kiện gỗ chạm khắc, cùng rất nhiều gạch ngói trang trí tìm được qua khảo cổ. Những ngôi chùa nay mang danh "có từ thời Lý" phần lớn có gốc lịch sử từ thời ấy, còn kiến trúc đang thấy là của các thế kỷ sau.
Bài này đi qua lý do vì sao kiến trúc gỗ thời Lý – Trần mất đi, phân loại những gì còn lại, mô hình chùa trên núi mà giới nghiên cứu phục dựng, hai ngọn tháp thời Trần còn đứng, dấu vết chạm gỗ hiếm hoi, và cách đọc tấm biển giới thiệu ghi "thời Lý" cho đúng. Lịch sử Phật giáo hai triều đại và hành trạng các thiền sư có bài riêng, ở đây chỉ nói về công trình.
Vì sao gần như không còn chùa Lý – Trần nguyên vẹn
Lý do đầu tiên là vật liệu. Kiến trúc gỗ ở khí hậu nóng ẩm, nhiều mối mọt, mưa bão, rất khó tồn tại quá vài trăm năm nếu không thay cấu kiện. Một ngôi chùa được tu bổ liên tục thì sau vài lần hạ giải, phần gỗ gốc chỉ còn lại rất ít hoặc không còn gì.
Lý do thứ hai là chiến tranh và biến động. Sử sách chép nhiều lần các công trình ở kinh thành và vùng đồng bằng bị phá trong chiến tranh. Một số công trình lớn thời Lý – Trần chỉ còn được biết qua sử liệu, như tháp Báo Thiên ở Thăng Long, được xếp vào "An Nam tứ đại khí" cùng chuông Quy Điền, vạc Phổ Minh và tượng Quỳnh Lâm; cả bốn đều không còn.
Lý do thứ ba là thay đổi trong đời sống tôn giáo. Từ thời Lê sơ, Nho giáo được đề cao trong việc trị nước, nhiều chùa lớn mất sự bảo trợ của triều đình. Đến thời Lê trung hưng và Mạc, phong trào dựng và tu bổ chùa lại phát triển mạnh, nhưng người ta xây theo kiểu của thời mình trên nền chùa cũ. Kết quả là ở nhiều nơi, dưới chân một ngôi chùa thế kỷ XVII là nền móng của một ngôi chùa thế kỷ XI, chỉ khảo cổ mới thấy được.
Những gì còn lại từ chùa Lý – Trần
Bảng dưới gom các loại dấu tích theo nhóm. Ví dụ là những nơi sách khảo cổ và mỹ thuật hay nhắc; từng hiện vật đã được nghiên cứu ở mức nào thì nên tra hồ sơ di tích hay công bố khảo cổ.
| Loại dấu tích | Biểu hiện | Ví dụ hay được nhắc |
|---|---|---|
| Nền móng, bậc cấp | Nền nhiều cấp trên sườn đồi, tường bó bằng đá hoặc gạch | Chùa Dạm, chùa Phật Tích (Bắc Ninh), chùa Long Đọi (Ninh Bình) |
| Chân tảng, bệ đá | Chân tảng chạm cánh sen, bệ tượng chạm sóng nước, hoa dây | Nhiều chùa cổ vùng Kinh Bắc và đồng bằng sông Hồng |
| Tượng thú đá | Dãy tượng sư tử, voi, tê giác, ngựa, trâu đặt thành hàng | Chùa Phật Tích |
| Bia đá | Bia có trán và diềm chạm rồng, nội dung ghi việc dựng chùa | Bia Sùng Thiện Diên Linh ở chùa Long Đọi |
| Tháp gạch, đất nung | Tháp nhiều tầng, thân gạch, có khi ốp gạch đất nung chạm nổi | Tháp Phổ Minh, tháp Bình Sơn |
| Gạch ngói trang trí | Ngói đầu lá đề, đầu ngói hoa sen, gạch có hoa văn và chữ niên hiệu | Các hố khai quật ở Thăng Long và nhiều nền chùa cổ |
Nhìn chung, thứ còn được là những gì làm bằng đá, gạch, đất nung, và những gì nằm dưới đất. Phần gỗ nằm trên mặt đất gần như không qua được tám, chín thế kỷ.
Chùa trên núi thời Lý: mô hình mà giới nghiên cứu phục dựng
Nhiều chùa lớn thời Lý được dựng trên sườn đồi, núi thấp ở vùng đồng bằng và trung du: Phật Tích, Dạm, Long Đọi, Chương Sơn là những tên hay gặp trong sách. Khảo sát các nền này, nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy công trình được bố trí trên nhiều cấp nền, bậc cấp chạy thẳng từ chân đồi lên, trên cùng có thể là tháp hoặc điện chính.
Một giả thuyết được nhắc nhiều là chùa thời Lý thường lấy tháp làm trung tâm, điện thờ bố trí quanh hoặc sau tháp, khác với chùa thời sau lấy điện Phật làm lõi. Các nền tháp ở Chương Sơn hay Long Đọi được dùng để minh hoạ cho ý này. Đây là kết luận rút từ dấu tích còn lại và sử liệu, chưa phải điều tất cả các nhà nghiên cứu đều đồng ý ở mọi chi tiết.
Ở chùa Long Đọi, bia Sùng Thiện Diên Linh dựng năm 1121 dưới thời Lý Nhân Tông được coi là một trong những tấm bia thời Lý quan trọng còn lại, nội dung có mô tả việc dựng tháp. Ở chùa Phật Tích, dãy tượng thú đá xếp thành hàng trên nền cũ và pho tượng Phật bằng đá thời Lý (chủ đề của một bài khác) cho thấy quy mô của ngôi chùa xưa. Khi đứng ở những nơi này, bạn nên hình dung một quần thể lớn trên sườn đồi hơn là ngôi chùa nhỏ đang thấy. Bậc cấp đá mòn dưới chân, những khối đá bó nền lộ ra ở sườn dốc chính là phần còn lại của quần thể ấy, đáng để dừng lại nhìn kỹ hơn cả toà nhà mới phía trên.
Hai ngọn tháp thời Trần còn đứng: Phổ Minh và Bình Sơn
Tháp Phổ Minh ở chùa Phổ Minh, vùng Nam Định cũ nay thuộc Ninh Bình, là tháp gạch nhiều tầng đặt trên đế đá chạm, được dựng vào đầu thế kỷ XIV dưới thời Trần. Tháp có mười bốn tầng thu nhỏ dần, là một trong những công trình kiến trúc thời Trần hiếm hoi còn đứng gần như trọn vẹn. Khu chùa Phổ Minh gắn với vùng Thiên Trường, nơi các vua Trần về sống sau khi nhường ngôi.
Tháp Bình Sơn ở vùng Lập Thạch, trước thuộc Vĩnh Phúc nay thuộc Phú Thọ, là tháp đất nung nhiều tầng, thân ốp gạch chạm hoa văn nổi. Phần lớn tài liệu xếp tháp vào thời Trần, dựa trên phong cách trang trí. Tháp đã được tu bổ, nhưng vẫn giữ được nhiều mảng đất nung cổ, là ví dụ tốt để thấy kỹ thuật gốm kiến trúc của thời ấy.
Hai ngọn tháp này có chung một điểm: chúng sống sót vì làm bằng gạch, đất nung và đá. Trong khi các toà gỗ xung quanh đã thay đổi nhiều lần, tháp đứng yên như mốc thời gian. Khi đến thăm, bạn nên dành thời gian nhìn kỹ phần đế và các mảng trang trí ở tầng thấp, vì đó là chỗ giữ được nhiều dấu vết gốc nhất.
Dấu vết chạm khắc gỗ và trang trí thời Trần
Chạm gỗ thời Trần rất hiếm. Vì gỗ khó tồn tại, các cấu kiện gỗ được xác định là thời Trần chỉ còn ở số ít nơi. Chùa Thái Lạc ở Hưng Yên thường được giới mỹ thuật nhắc tới với các mảng chạm trên cốn, vì kèo mang phong cách thời Trần, với hình người, chim, hoa lá khá sinh động.
Đề tài trang trí. Hình rồng thời Lý – Trần thường được mô tả là thân dài uốn khúc mềm như rắn, khác hẳn rồng các thời sau. Lá đề, hoa sen, sóng nước, chim phượng là những đề tài hay gặp trên bệ đá, chân tảng và ngói.
Đất nung kiến trúc. Ngói đầu lá đề, tượng chim uyên ương hay rồng bằng đất nung gắn trên mái là nét đặc trưng; nhiều mảnh tìm được qua khai quật ở Thăng Long và các nền chùa.
Thận trọng khi xác định niên đại. Một cấu kiện mang dáng thời Trần có thể là bản làm lại theo mẫu cũ ở thời sau. Việc xác định thời Trần dựa trên phong cách, kỹ thuật, bối cảnh khảo cổ và văn bản, thường do nhiều nhà nghiên cứu đối chiếu qua thời gian.
Đọc tấm biển "chùa có từ thời Lý" cho đúng
Gốc lịch sử khác niên đại kiến trúc. Câu "chùa được dựng thời Lý" thường nói về thời điểm khai sơn hoặc lần đầu được sử sách, bia ký ghi lại. Kiến trúc hiện còn có thể là của thế kỷ XVII, XIX hay vừa dựng lại gần đây.
Tương truyền và sử liệu. Nhiều chùa có gốc "tương truyền" từ thời Lý, Trần mà không có bia hay sử chép rõ. Bản giới thiệu tốt sẽ phân biệt "theo sử chép", "theo bia" và "tương truyền"; nếu không, bạn nên hiểu theo nghĩa rộng.
Ví dụ chùa Keo ở Hưng Yên. Chùa có gốc tương truyền từ thời Lý, nhưng kiến trúc gỗ được giới thiệu nhiều, như gác chuông ba tầng, là của các thế kỷ sau, sau khi chùa được dựng lại ở vị trí mới.
Hỏi về các lần trùng tu. Khi tham quan, hãy hỏi người trông coi chùa: lần trùng tu lớn gần nhất là khi nào, toà nào còn khung cũ. Câu trả lời giúp bạn biết đang đứng trước một công trình của thời nào.
Muốn tìm hiểu tiếp thì xem ở đâu
Nếu bạn là học sinh, sinh viên hay người viết nội dung muốn đi sâu, đây là những nguồn đáng tin hơn các bài chép lại trên mạng.
- Các bảo tàng lịch sử lớn trưng bày hiện vật kiến trúc thời Lý – Trần như gạch, ngói, chân tảng, có chú thích niên đại.
- Khu di tích Hoàng thành Thăng Long có phần trưng bày khảo cổ, giúp hình dung vật liệu kiến trúc cung đình đương thời, vốn cùng kỹ thuật với chùa lớn.
- Sách khảo cổ học và mỹ thuật Việt Nam thời Lý, thời Trần của các viện nghiên cứu, có bản vẽ phục dựng và ảnh hiện vật.
- Hồ sơ xếp hạng di tích của từng chùa, thường tóm tắt các lớp niên đại.
- Đại Việt sử ký toàn thư và các bản dịch, để đối chiếu những gì sử chép về việc dựng chùa, đúc chuông, xây tháp.
Khi trích dẫn, hãy ghi rõ nguồn và tránh lấy năm từ các trang không ghi nguồn; niên đại chùa cổ là chỗ sai sót lan truyền nhiều nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có ngôi chùa nào ở Việt Nam còn nguyên từ thời Lý không?
Không có ngôi chùa nào giữ nguyên kiến trúc gỗ thời Lý. Một số nơi còn nền móng, bia, tượng đá và tháp từ thời Lý hoặc Trần, còn toà nhà hiện đứng đều được dựng hay tu bổ ở các thế kỷ sau.
Tháp Phổ Minh có bao nhiêu tầng và dựng khi nào?
Tháp Phổ Minh có mười bốn tầng, thân gạch đặt trên đế đá, được dựng vào đầu thế kỷ XIV dưới thời Trần. Tháp thuộc chùa Phổ Minh ở vùng Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025.
An Nam tứ đại khí là gì?
Đó là bốn công trình, đồ vật lớn được sử sách nhắc tới: tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền, vạc Phổ Minh và tượng Quỳnh Lâm. Cả bốn đều không còn, chỉ được biết qua sử liệu và truyền tụng.
Vì sao các chùa lớn thời Lý hay ở trên đồi núi?
Giới nghiên cứu đưa ra nhiều cách giải thích: địa thế cao tránh lũ, tạo cảnh quan uy nghi, và phù hợp với mô hình tháp làm trung tâm nhìn được từ xa. Chưa có một lời giải thích duy nhất được tất cả cùng chấp nhận.
Làm sao biết một chân tảng đá là thời Lý hay thời sau?
Người nghiên cứu dựa vào hình dáng, kiểu chạm cánh sen, kỹ thuật đẽo đá và bối cảnh nơi tìm thấy. Người không chuyên khó tự xác định; tốt nhất là tra hồ sơ di tích hoặc hỏi cơ quan quản lý di tích ở địa phương.
Học sinh nên nhớ những điểm gì về kiến trúc chùa Lý – Trần?
Ba điểm gọn: kiến trúc gỗ không còn, chỉ còn nền, đá, gạch, tháp; chùa lớn thời Lý thường ở trên đồi với nhiều cấp nền; hai ngọn tháp thời Trần còn đứng là tháp Phổ Minh và tháp Bình Sơn.