Phật giáo Nam tông (Theravada) ở Việt Nam, gồm các chùa Khmer Nam Bộ và chùa Nam tông của người Kinh, giữ một lịch lễ khác với Bắc tông. Xương sống của lịch này là các ngày trăng tròn gắn với cuộc đời Đức Phật: Vesak (đản sinh, thành đạo, Niết bàn), Magha (đại hội chư tăng), Asalha (bài pháp đầu tiên), cùng mùa an cư ba tháng với lễ vào hạ, ra hạ.
Người quen với lịch chùa Bắc tông thường ngạc nhiên khi thấy chùa Nam tông không có vía Quan Âm, không có Vu Lan theo nghĩa kinh Vu Lan Bồn, không làm lễ Thành đạo mùng 8 tháng Chạp. Đó không phải thiếu sót, mà là vì hai truyền thống dựa trên những bộ kinh và lịch pháp khác nhau. Bài này giới thiệu lịch lễ Nam tông ở mức phổ thông, trung lập, không so sánh hơn kém. Nếp riêng của từng chùa, bạn nên hỏi chư tăng của chùa đó.
Lịch âm của các nước Nam tông và cách nó lệch với lịch Việt
Các nước Phật giáo Nam tông như Campuchia, Thái Lan, Lào, Myanmar, Sri Lanka dùng lịch âm dương có gốc từ lịch cổ Ấn Độ. Tháng được tính theo tuần trăng như lịch âm Việt Nam, nhưng tên tháng, cách đánh số và quy tắc thêm tháng nhuận khác nhau. Người Khmer Nam Bộ dùng lịch Khmer cho đời sống tôn giáo, song song với lịch âm và dương lịch mà người Việt quen dùng.
Hệ quả thực tế là ngày trăng tròn của các lễ Nam tông phần lớn trùng với ngày rằm theo lịch âm Việt Nam, nhưng tháng có thể lệch. Có năm lễ Vesak của chùa Khmer trùng rằm tháng Tư âm lịch Việt, có năm rơi vào rằm tháng khác. Đó là lý do khi tìm hiểu lịch lễ Nam tông, bạn nên xem thông báo của chính chùa, thay vì tự quy đổi.
Năm mới của người Khmer, Chôl Chnăm Thmây, lại không tính theo trăng mà theo vị trí mặt trời, rơi vào khoảng giữa tháng Tư dương lịch. Trong ba ngày Tết, chùa là trung tâm sinh hoạt của phum sóc: đắp núi cát, tắm tượng Phật, dâng cơm cho sư. Phần phong tục ngày Tết và lễ Sene Dolta cúng ông bà của người Khmer có ở các trang phong tục trong hệ; ở đây chỉ nhắc để thấy chùa Nam tông gắn chặt với lịch đời sống của cộng đồng.
Bốn ngày trăng tròn lớn trong lịch Nam tông
Truyền thống Nam tông có bốn ngày trăng tròn được coi là lễ lớn, gắn với bốn sự kiện của Đức Phật và tăng đoàn. Tên gọi dưới đây theo tiếng Pali, kèm cách gọi hay gặp ở chùa Khmer; tháng tương ứng là ước lượng, có năm lệch:
| Ngày lễ | Thời điểm gần đúng | Sự kiện tưởng niệm | Ghi chú ở chùa Khmer |
|---|---|---|---|
| Magha Puja | Trăng tròn khoảng tháng Hai, tháng Ba dương lịch | Đại hội 1.250 vị A-la-hán không hẹn mà đến, Đức Phật thuyết bài giáo giới tóm lược | Thường gọi Meak Bochea |
| Vesakha Puja | Trăng tròn khoảng tháng Năm dương lịch | Đản sinh, thành đạo, nhập Niết bàn | Thường gọi Visak Bochea |
| Asalha Puja | Trăng tròn khoảng tháng Bảy dương lịch | Bài pháp đầu tiên ở Lộc Uyển cho năm vị đồng tu | Liền sau là lễ vào hạ (Chôl Vôsa) |
| Pavarana | Trăng tròn khoảng tháng Mười dương lịch | Kết thúc mùa an cư, chư tăng tự tứ | Lễ ra hạ (Chênh Vôsa), mở mùa dâng y |
Vesak là lễ lớn nhất, nơi người Bắc tông và Nam tông gặp nhau rõ nhất. Magha và Asalha thì gần như không có mặt trong lịch Bắc tông Việt Nam, nên với nhiều người Việt, đây là hai ngày lễ hoàn toàn mới. Ngày ra hạ mở đầu cho mùa dâng y Kathina kéo dài khoảng một tháng.
Magha Puja: ngày của tăng đoàn
Theo truyền thống Nam tông, vào ngày trăng tròn tháng Magha, 1.250 vị A-la-hán, phần lớn do chính Đức Phật hoá độ, tự nhiên tề tựu về tu viện Trúc Lâm (Veluvana) ở thành Vương Xá mà không ai hẹn trước. Đức Phật giảng cho đại hội một bài giáo giới ngắn, thường được coi là tóm lược cốt lõi lời dạy của Ngài. Vì vậy Magha Puja còn được gọi là ngày tăng đoàn hay ngày giáo giới.
Ở Thái Lan, Lào, Campuchia, Magha Puja là ngày lễ lớn, Phật tử đến chùa nghe pháp, giữ giới và tham gia nghi thức đi nhiễu quanh chính điện ba vòng với nến, hương và hoa vào buổi tối. Ở Việt Nam, các chùa Khmer và chùa Nam tông người Kinh cũng cử hành lễ này, quy mô tuỳ chùa.
Ngày Magha thường rơi gần rằm tháng Giêng hoặc rằm tháng Hai âm lịch Việt. Vì vậy, với Phật tử Nam tông, dịp đầu năm âm lịch có thêm một lớp ý nghĩa: không chỉ là ngày rằm cầu an theo nếp chung của người Việt, mà còn là ngày tưởng niệm tăng đoàn thuở ban đầu. Ý nghĩa giáo lý của bài giáo giới, bạn nên hỏi chư tăng giảng giải.
Asalha Puja và mùa an cư theo mùa mưa
Asalha Puja kỷ niệm ngày Đức Phật giảng bài pháp đầu tiên cho năm người bạn đồng tu cũ tại vườn Lộc Uyển (Isipatana, nay là Sarnath gần Varanasi), sau khi thành đạo. Truyền thống gọi đó là lần đầu bánh xe pháp được chuyển, và ngày này cũng được coi là ngày tăng đoàn ra đời, vì năm vị đồng tu trở thành những đệ tử xuất gia đầu tiên.
Ngay sau Asalha là ngày vào hạ, chư tăng bắt đầu ba tháng an cư mùa mưa, người Khmer gọi là Chôl Vôsa. Nếp an cư xuất phát từ điều kiện thực tế ở Ấn Độ cổ: mùa mưa đường sá lầy lội, côn trùng sinh sôi, người tu ở yên một chỗ để tránh giẫm đạp sinh vật và để chuyên tâm tu học. Nam tông giữ đúng nhịp mùa mưa nên mùa an cư bắt đầu muộn hơn Bắc tông khoảng hai tháng.
Trong mùa an cư, nhiều thanh niên Khmer vào chùa tu tạm thời, Phật tử đến chùa đông hơn vào ngày giới, nhiều gia đình dâng nến lớn cho chùa thắp suốt mùa mưa. Diễn trình nghi thức an cư, tự tứ và dâng y Kathina từ phía nhà chùa được bàn ở danh mục nghi lễ trên Đạo Pháp; tục con trai Khmer vào chùa tu trước tuổi trưởng thành có ở các trang phong tục trong hệ.
Ngày giới hằng tháng: nhịp sống đạo đều đặn của Phật tử Nam tông
Uposatha là gì. Ngoài các lễ lớn, lịch Nam tông có ngày giới (Uposatha) lặp lại mỗi tháng theo tuần trăng, thường vào ngày trăng tròn, trăng non và hai ngày bán nguyệt. Chư tăng họp tụng giới bổn vào ngày trăng tròn và trăng non.
Phật tử tại gia làm gì vào ngày giới. Nhiều Phật tử, nhất là người lớn tuổi, đến chùa nghe pháp, giữ thêm giới trong một ngày một đêm, mặc đồ trắng. Đây là nhịp đều đặn hơn mọi lễ lớn, gắn chùa với đời sống hằng tuần của phum sóc.
Tương ứng với nếp Bắc tông. Bắc tông Việt Nam có nếp ăn chay kỳ, thọ bát quan trai vào các ngày rằm, mùng một hoặc theo lịch của đạo tràng. Hai nếp có chung gốc là ngày trai giới thời Đức Phật, phát triển khác nhau theo từng truyền thống.
Mỗi chùa mỗi nếp. Không phải chùa Nam tông nào cũng tổ chức đủ bốn ngày giới mỗi tháng; nhiều chùa ở thành phố chỉ tổ chức vào ngày trăng tròn hoặc cuối tuần gần nhất. Muốn tham gia, bạn nên hỏi lịch của chính chùa.
Một ngày lễ Vesak ở chùa Khmer thường diễn ra thế nào
Quy mô và trình tự khác nhau giữa các chùa, chùa lớn ở đô thị khác chùa trong phum sóc. Theo nếp phổ biến được nhiều tài liệu văn hoá Khmer Nam Bộ mô tả, một ngày Visak Bochea thường gồm:
- Sáng sớm: dâng cơm cho sư. Người dân trong phum sóc mang cơm, thức ăn, hoa quả đến chùa dâng chư tăng trước giờ ngọ, theo nếp chư tăng Nam tông thọ thực một lần trong ngày.
- Thọ giới và nghe pháp. Phật tử, nhiều người mặc đồ trắng, xin thọ giới, nghe chư tăng tụng kinh Pali và giảng về cuộc đời Đức Phật bằng tiếng Khmer.
- Làm phước chung. Một phần thời gian trong ngày dành cho việc dọn dẹp khuôn viên chùa, đóng góp cho các công việc chung của chùa và phum sóc theo khả năng mỗi nhà.
- Tối: nhiễu quanh chính điện. Chư tăng và Phật tử cầm nến, hương, hoa đi ba vòng quanh chính điện theo chiều kim đồng hồ dưới trăng tròn, rồi đặt nến hoa quanh điện.
- Thuyết pháp đêm. Một số chùa có buổi thuyết pháp hoặc tụng kinh kéo dài đến khuya, người lớn tuổi thường ở lại chùa.
Với người Kinh lần đầu dự, khoảnh khắc đẹp nhất thường là vòng nhiễu dưới trăng: hàng trăm ngọn nến di chuyển chậm quanh mái chùa vàng, không ồn ào. Bạn có thể đi theo sau đoàn nếu được mời, giữ im lặng, không dùng đèn chớp khi chụp ảnh và không chen lên trước chư tăng.
Khi đến chùa Nam tông vào ngày lễ
Với người quen nếp Bắc tông, vài điều dưới đây giúp bạn hiểu và tôn trọng khung cảnh ngày lễ ở chùa Nam tông, chùa Khmer:
- Chư tăng Nam tông thọ thực một lần trước giờ ngọ; Phật tử thường dâng cơm vào buổi sáng, nên nhiều sinh hoạt ngày lễ dồn vào buổi sáng sớm.
- Nghi thức đi nhiễu quanh chính điện ba vòng với nến, hương, hoa vào tối các ngày trăng tròn lớn là nét đẹp riêng, bạn có thể đi theo sau đoàn nếu nhà chùa mời.
- Lời tụng thường bằng tiếng Pali, ở chùa Khmer có phần giảng bằng tiếng Khmer; nghe không hiểu cũng không sao, cứ giữ yên lặng và trang nghiêm.
- Ngồi quỳ hoặc ngồi xếp chân sang một bên, tránh duỗi chân về phía tượng Phật và chư tăng.
- Phụ nữ tránh chạm trực tiếp vào chư tăng hoặc trao đồ trực tiếp vào tay, theo giới luật của Nam tông; nên đặt đồ lên khăn hoặc nhờ người trung gian.
- Phần cử chỉ của khách lần đầu đến chùa Nam tông có bài riêng ở các trang hướng dẫn đi lễ trong hệ; ở đây chỉ nêu vài điều liên quan đến ngày lễ.
Lịch lễ Nam tông cho thấy một điều đáng quý: Phật giáo ở Việt Nam không chỉ có một gương mặt. Hiểu lịch lễ của chùa Khmer bên cạnh lịch lễ của chùa làng Bắc Bộ giúp bạn nhìn Phật giáo Việt Nam như một bức tranh nhiều màu, mỗi truyền thống có nhịp riêng và đều đáng được tôn trọng như nhau.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Nam tông có làm lễ Phật đản không?
Có. Lễ Vesak, người Khmer gọi Visak Bochea, là lễ lớn nhất trong năm của chùa Nam tông, kỷ niệm cùng lúc đản sinh, thành đạo và Niết bàn. Ở Việt Nam, Đại lễ Phật đản chung vào rằm tháng Tư là dịp các hệ phái cùng cử hành, dù tháng theo lịch Khmer có năm lệch.
Vì sao mùa an cư của Nam tông và Bắc tông lệch nhau?
Nam tông giữ mốc vào hạ ngay sau trăng tròn tháng Asalha, theo nhịp mùa mưa của Ấn Độ và Đông Nam Á lục địa. Bắc tông ở Trung Hoa và Việt Nam định mốc 16 tháng Tư âm lịch theo truyền thống của mình. Cả hai đều giữ đủ ba tháng an cư.
Magha Puja có phải là rằm tháng Giêng không?
Không hoàn toàn. Magha Puja là ngày trăng tròn tháng Magha theo lịch Nam tông, thường rơi gần rằm tháng Giêng hoặc rằm tháng Hai âm lịch Việt Nam. Năm nào trùng ngày nào phải xem lịch của chùa, vì quy tắc tháng nhuận khác nhau.
Người Bắc tông có đến chùa Nam tông dự lễ được không?
Được. Chùa Nam tông mở cửa cho mọi người dự lễ, miễn giữ trang nghiêm và tôn trọng nếp riêng của chùa. Nhiều Phật tử Bắc tông đến chùa Nam tông dự Magha Puja, Asalha hay lễ dâng y để hiểu thêm một truyền thống khác của Phật giáo Việt Nam.
Phật giáo Nam tông người Kinh khác chùa Khmer thế nào?
Cả hai cùng theo truyền thống Theravada, cùng tạng kinh Pali. Khác biệt chủ yếu ở ngôn ngữ sinh hoạt, kiến trúc chùa và mối liên hệ với cộng đồng: chùa Khmer gắn với phum sóc và lịch văn hoá Khmer, còn Nam tông người Kinh hình thành ở Nam Bộ khoảng giữa thế kỷ XX, giảng bằng tiếng Việt.
Có thể tìm lịch lễ của chùa Khmer ở đâu?
Cách chắc nhất là hỏi trực tiếp nhà chùa hoặc ban quản trị chùa, vì lịch theo tuần trăng và theo lịch Khmer. Nhiều chùa thông báo lịch lễ cho Phật tử trong phum sóc qua các buổi sinh hoạt, hoặc qua người achar, vị cư sĩ giúp việc nghi lễ của chùa.