Ăn chay kỳ là ăn chay vào một số ngày cố định trong tháng âm lịch, thay vì ăn chay mọi ngày; phổ biến nhất là nhị trai (mùng một và ngày rằm), tứ trai (bốn ngày), lục trai (sáu ngày) và thập trai (mười ngày). Đây là cách phần lớn Phật tử tại gia Việt Nam giữ nếp ăn chay, vì vừa sức với công việc và với bữa ăn chung của gia đình.
Bài này đưa bảng các ngày chay theo cách tính phổ biến trong sách hướng dẫn Phật tử, giải thích chuyện tháng đủ, tháng thiếu, nếp ăn chay của nhiều chùa Bắc tông, và cách chọn số ngày cho vừa với mình. Mỗi chùa có thể hướng dẫn hơi khác; nếu thầy bổn sư dặn cách khác, cứ theo lời thầy. Bài không bàn ý nghĩa giáo lý sâu của việc ăn chay, phần đó nên nghe giảng ở chùa.
Ăn chay kỳ khác ăn chay trường thế nào
Chay trường là ăn chay mọi bữa, mọi ngày. Chay kỳ là ăn chay theo kỳ, tức một số ngày định sẵn trong tháng. Ở các chùa Bắc tông Việt Nam, người xuất gia ăn chay trường; còn với Phật tử tại gia, ăn chay là việc được khuyến khích chứ không bắt buộc, và chay kỳ là cách thông dụng nhất. Ở các chùa Nam tông, nếp ăn của chư tăng khác, và người tại gia đến đó thường theo hướng dẫn riêng của chùa.
Cái lợi của chay kỳ là dễ bắt đầu và dễ duy trì. Hai ngày chay mỗi tháng không làm xáo trộn bữa ăn gia đình, không đòi phải học nấu nhiều món mới. Khi đã quen, nhiều người tăng dần lên bốn, sáu, mười ngày, có người chuyển sang chay trường. Cũng có người giữ nhị trai cả đời; đó vẫn là một nếp tốt nếu giữ đều.
Ngày chay theo lịch âm vì nếp sinh hoạt Phật giáo Việt Nam lâu đời gắn với lịch âm: ngày rằm, mùng một là những ngày chùa có khoá lễ, Phật tử về chùa đông. Ăn chay đúng những ngày này giúp người tại gia nối nhịp sống của mình với nhịp sinh hoạt của chùa.
Bảng các ngày ăn chay kỳ theo cách tính phổ biến
Bảng dưới theo cách tính hay gặp trong các sách hướng dẫn Phật tử tại gia lưu hành ở Việt Nam. Ngày ghi theo âm lịch. Có sách, có chùa ghi lệch một vài ngày; bạn theo bản mà chùa mình hướng dẫn:
| Kỳ chay | Tháng đủ (30 ngày) | Tháng thiếu (29 ngày) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nhị trai (2 ngày) | mùng 1, 15 | mùng 1, 15 | Phổ biến nhất, dễ bắt đầu |
| Tứ trai (4 ngày) | mùng 1, 14, 15, 30 | mùng 1, 14, 15, 29 | Thêm ngày trước rằm và ngày cuối tháng |
| Lục trai (6 ngày) | 8, 14, 15, 23, 29, 30 | 8, 14, 15, 23, 28, 29 | Cách tính có nơi khác đôi chút |
| Thập trai (10 ngày) | mùng 1, 8, 14, 15, 18, 23, 24, 28, 29, 30 | mùng 1, 8, 14, 15, 18, 23, 24, 27, 28, 29 | Dành cho người đã quen chay |
| Chay tháng | Cả một tháng âm lịch | Cả một tháng âm lịch | Nhiều người chọn tháng Giêng hoặc tháng Bảy; có sách nói ba tháng Giêng, Năm, Chín |
Quy tắc chung khi tháng thiếu là lùi những ngày cuối tháng lên một ngày, để vẫn đủ số ngày. Một số người đơn giản hơn: tháng thiếu thì chỉ bỏ ngày 30 đi, không bù. Không có cách nào được coi là bắt buộc, chỉ cần giữ nhất quán.
Ngày dương lịch của các ngày chay đổi theo từng năm, nên cách chắc nhất là xem một tờ lịch có ghi âm lịch hoặc ứng dụng lịch âm trên điện thoại, đánh dấu sẵn đầu tháng.
Tháng đủ, tháng thiếu và tháng nhuận: đọc lịch âm cho đúng
Tháng âm lịch tính theo chu kỳ trăng, dài khoảng hai mươi chín ngày rưỡi, nên lịch âm xen kẽ tháng có 30 ngày, gọi là tháng đủ, và tháng có 29 ngày, gọi là tháng thiếu. Tháng nào đủ, tháng nào thiếu không cố định theo thứ tự mà phụ thuộc tính toán thiên văn từng năm. Vì vậy không thể nhớ kiểu "tháng Hai luôn thiếu"; phải xem lịch của năm đó.
Cách đơn giản để biết tháng đang ăn chay là đủ hay thiếu: xem ngày mùng một tháng sau rơi vào ngày nào. Nếu sau ngày 29 là mùng một thì tháng đó thiếu. Nhiều lịch treo tường và ứng dụng lịch âm ghi chữ "Đ" hoặc "T" cạnh tên tháng, hoặc ghi rõ số ngày.
Năm có tháng nhuận, tức một tháng âm lịch lặp lại, thì tháng nhuận cũng được tính như một tháng bình thường với các ngày chay riêng của nó. Người giữ chay tháng Bảy mà năm đó có tháng Bảy nhuận thì giữ một tháng hay hai tháng là chuyện nên hỏi thầy; nhiều người chỉ giữ tháng chính.
Một chi tiết nhỏ: ngày ăn chay tính từ sáng đến tối ngày đó theo giờ dương lịch thông thường. Không cần ăn chay từ chiều hôm trước như cách tính ngày của một số tục lệ khác, trừ khi chùa bạn hướng dẫn như vậy.
Ăn chay kỳ theo nếp nhiều chùa Bắc tông
Không dùng thịt, cá, các loại thủy hải sản. Đây là phần cơ bản ai cũng biết. Nước mắm, mắm tôm, nước dùng nấu từ xương cũng thuộc nhóm này, nên ngày chay thường dùng nước tương, muối, nước luộc rau củ.
Nhiều chùa khuyên kiêng ngũ vị tân. Ngũ vị tân là năm loại rau có mùi hăng: hành, hẹ, tỏi, kiệu, nén. Ở các chùa Bắc tông Việt Nam, người xuất gia kiêng nhóm này. Với Phật tử tại gia ăn chay kỳ, có chùa khuyên kiêng luôn, có chùa không đặt nặng. Bạn hỏi nếp nơi mình sinh hoạt.
Trứng, sữa tuỳ cách hiểu. Nếp chay phổ biến ở chùa Việt không dùng trứng. Sữa thì có người dùng, có người không. Chay kiểu phương Tây có nhiều mức khác nữa; khi đọc tài liệu nước ngoài, nên biết rằng chữ "vegetarian" không trùng hẳn với nếp chay ở chùa.
Món chay giả mặn là lựa chọn, không phải chuẩn mực. Giò chay, chả chay, các món nặn hình thịt cá giúp người mới dễ ăn. Một số vị thầy khuyên hạn chế dần, vì tinh thần ăn chay là thanh đạm; số khác thấy không sao. Cứ dùng nếu nó giúp bạn giữ được ngày chay.
Bữa chay không cần cầu kỳ. Cơm, rau luộc, đậu phụ kho, canh rau củ là đủ một bữa chay đầy đặn. Mâm cỗ chay dâng cúng là chuyện khác, có mảng riêng về lễ cúng.
Chọn số ngày chay cho vừa sức
Nhiều người mới quy y hăng hái nhận ngay thập trai rồi bỏ giữa chừng. Các bước dưới là lộ trình mà nhiều Phật tử lâu năm gợi ý cho người mới:
- Bắt đầu bằng nhị trai. Hai ngày mùng một và rằm, giữ đủ ba tháng liên tục. Đây là thời gian để bạn quen việc nhớ ngày, quen nấu hoặc mua đồ chay.
- Ghi lại những trở ngại. Ngày chay trùng tiệc công ty, trùng giỗ bên ngoại, trùng chuyến công tác. Biết trước trở ngại thì tháng sau chuẩn bị được.
- Lên tứ trai khi đã giữ đều. Thêm ngày 14 và ngày cuối tháng. Bốn ngày vẫn ít xáo trộn bữa ăn gia đình.
- Thử thêm một ngày chay không theo lịch. Một ngày trong tuần mà bạn thấy dễ, ví dụ thứ Hai, để tập thói quen.
- Cân nhắc lục trai, thập trai. Chỉ khi các ngày trước đó đã thành nếp và gia đình thoải mái.
- Bạch với thầy bổn sư. Báo thầy mình đang giữ bao nhiêu ngày; có thầy sẽ khuyên nên dừng ở mức đó thêm một thời gian.
Lỡ quên một ngày chay, nhiều Phật tử ăn bù vào ngày khác trong tháng. Đây là cách tự nhắc mình chứ không phải nghĩa vụ; không cần lo lắng hay coi là điềm gì.
Ngày chay khi đi làm, đi tiệc, ăn cùng gia đình
Ăn chay kỳ khó nhất không phải là món ăn mà là hoàn cảnh xung quanh. Một số cách xử lý thường được chia sẻ trong các đạo tràng:
- Ở công ty: mang cơm hộp từ nhà, hoặc tìm sẵn một quán chay gần chỗ làm. Nhiều căng tin có món rau, đậu phụ; chọn món không nấu chung nước dùng thịt.
- Đi tiệc trùng ngày chay: ăn trước ở nhà một ít, tới tiệc chọn món rau, cơm, trái cây. Không cần giải thích dài với người cùng bàn.
- Đi công tác: xem trước có quán chay quanh nơi ở không. Khi thật sự không có, nhiều người ăn đơn giản bằng cơm, rau, trái cây, bánh mì không nhân.
- Ăn cùng gia đình chưa ăn chay: nấu thêm một món chay cho mình, hoặc nấu một nồi canh rau chung cả nhà ăn được. Không cần đổi cả mâm.
- Ngày giỗ, ngày Tết trùng ngày chay: nhiều nhà làm mâm cúng mặn theo nếp gia đình, người giữ chay ăn phần chay riêng. Đây là chuyện các thầy thường khuyên giữ êm trong nhà.
- Với con nhỏ: có thể cho con cùng ăn một bữa chay nhẹ, nhưng không ép trẻ đang lớn ăn chay theo người lớn mà chưa hỏi ý kiến bác sĩ nhi.
Điểm chung của những cách trên là giữ ngày chay một cách lặng lẽ, không làm người xung quanh khó xử. Ăn chay là việc của mình, không phải lý do để phê bình bữa ăn của người khác.
Sức khoẻ: ai nên hỏi bác sĩ trước khi tăng ngày chay
Với người khoẻ mạnh, vài ngày chay mỗi tháng gần như không gây khó khăn gì nếu bữa ăn đủ cơm, rau, đậu. Tuy vậy, có những trường hợp nên hỏi bác sĩ trước khi tăng số ngày chay hoặc đổi cách ăn: người đang mang thai hoặc cho con bú, người có bệnh đái tháo đường, bệnh thận, thiếu máu, người cao tuổi ăn uống kém, người đang điều trị bệnh dài ngày.
Một bữa chay nhiều đồ chiên, nhiều bột, nhiều món chay chế biến sẵn có thể nhiều dầu và muối hơn bạn nghĩ. Nếu bạn đang phải kiểm soát cân nặng, đường huyết hay huyết áp, nên để ý điều này và ưu tiên món luộc, hấp, kho nhạt.
Ăn chay kỳ là việc tu tập, không phải phương pháp chữa bệnh. Nếu ai đó khuyên bạn bỏ thuốc, bỏ điều trị để ăn chay chữa bệnh, đó không phải lời khuyên của nhà chùa và cũng không phải lời khuyên y khoa. Chuyên gia dinh dưỡng là người phù hợp nhất để giúp bạn sắp xếp bữa chay khi có bệnh nền.
Câu hỏi thường gặp
Ngày chay có được uống cà phê, trà sữa không?
Cà phê, trà không phải đồ mặn nên phần lớn chùa không coi là phạm ngày chay. Trà sữa có sữa thì tuỳ cách bạn giữ chay. Nếu chùa khuyên kiêng thêm chất kích thích, bạn theo lời thầy.
Lỡ ăn mặn vào ngày chay vì quên thì sao?
Nhiều Phật tử ăn bù một ngày chay khác trong tháng. Đây là cách tự nhắc, không phải hình phạt. Quan trọng hơn là ghi chú ngày chay vào lịch điện thoại để lần sau không quên.
Ăn chay kỳ có cần kiêng hành tỏi không?
Tuỳ chùa. Ở nhiều chùa Bắc tông, người xuất gia kiêng ngũ vị tân gồm hành, hẹ, tỏi, kiệu, nén. Với Phật tử tại gia ăn chay kỳ, có nơi khuyên kiêng luôn, có nơi không đặt nặng. Hỏi thầy bổn sư.
Ăn chay ngày rằm nhưng tối hôm trước ăn mặn có sao không?
Không. Ngày chay tính trong ngày đó. Một số người thích ăn nhẹ từ tối hôm trước cho thân thể nhẹ nhàng, nhưng đó là thói quen riêng chứ không phải yêu cầu.
Người không theo đạo ăn chay ngày rằm có được không?
Được. Ăn chay mùng một, ngày rằm là nếp phổ biến trong nhiều gia đình Việt, không riêng Phật tử đã quy y. Ai muốn ăn chay đều có thể làm, không cần nghi thức gì.
Ăn chay kỳ có cần ăn chay cả ba bữa không?
Thường là cả ngày, tức cả ba bữa. Người mới có thể bắt đầu bằng một hai bữa chay trong ngày rồi tăng dần; nhiều thầy chấp nhận cách tập như vậy. Hỏi thầy để biết nếp chùa mình.